Bài học lớn từ thảm họa Aceh

Nằm trên khu vực “Vành đai Lửa” – nơi các mảng kiến tạo địa chất va chạm gây ra động đất thường xuyên, Indonesia là một trong những quốc gia dễ hứng chịu thiên tai nhất trên thế giới.

Thành phố Meulaboh, tỉnh Aceh sau trận động đất và sóng thần năm 2004. Ảnh: AFP

Trận động đất – sóng thần năm 2004 ở đảo Sumatra, thuộc tỉnh Aceh của nước này đã cướp đi sinh mạng của khoảng 230.000 người tại 14 quốc gia dọc Ấn Độ dương, gây thiệt hại vật chất tới hàng tỷ USD. Indonesia là quốc gia chịu tổn thất lớn nhất với ít nhất 170.000 người thiệt mạng, hơn 93.000 người mất tích và thiệt hại tài sản ước tính trên 4,5 tỷ USD. Đây được coi là thảm họa động đất – sóng thần tang thương nhất trong lịch sử “Xứ Vạn đảo”.

Sáng 26/12/2004 – đúng ngày lễ Tặng quà (Boxing Day), một trận động đất độ lớn 9,1 đã xảy ra dưới độ sâu 25km ở khu vực cách bờ biển phía Tây đảo Sumatra khoảng 240km. Cơn địa chấn kéo dài khoảng 10 phút và trở thành trận động đất dài nhất trong lịch sử Indonesia, đồng thời là trận động đất lớn thứ ba từng làm rung chuyển đáy đại dương kể từ năm 1900. Trận động đất đã gây ra vết nứt gãy dài 1.127 km, giải phóng năng lượng nhiều gấp 23.000 lần so với quả bom nguyên tử từng tàn phá thành phố Nagasaki của Nhật Bản. Nhiều phần đáy biển đã bị dịch chuyển tới 9 mét về phía Tây – Tây Nam.

Thế nhưng, đó chưa phải điều tồi tệ nhất. Cơn địa chấn đã nâng đáy đại dương cao thêm 40 mét, gây ra một trận sóng thần lớn với những cột sóng cao tới 30 mét và tốc độ khoảng 100 mét/giây (tương đương 360 km/giờ). Con sóng khổng lồ giận dữ nhấn chìm thành phố Serambi Makkah, tiếp đó là Banda Ache rồi lan rộng khắp Ấn Độ Dương, tấn công bãi biển Sri Lanka, Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia, Somalia, Bangladesh, Maldives và Quần đảo Cocos. Điều đáng nói là khi thảm họa xảy ra, hệ thống cảnh báo sớm sóng thần ở khu vực Ấn Độ Dương không hoạt động và cũng không có cơ quan quản lý thảm họa khu vực nào đưa ra lời cảnh báo cho người dân.

Theo số liệu của Cơ quan Xây dựng và Tái thiết tỉnh Aceh, khoảng 120.000 ngôi nhà, hàng nghìn km đường sá, nhiều cây cầu và các công trình ở Aceh bị phá hủy hoàn toàn, 600.000 người bị mất nhà ở chỉ trong chớp mắt. Chứng tích duy nhất còn lại sau thảm họa là nhà thờ Hồi giáo Baiturrahman, công trình kiến trúc còn trụ vững trên nền đất bị san phẳng không còn dấu tích của sự sống – điều mà người dân bản địa tin rằng do sức mạnh của thần linh.

Đã 15 năm trôi qua, nhiều nạn nhân của thảm họa này đến nay vẫn chưa xác định được danh tính. Riêng tại tỉnh Aceh, vẫn còn 37.087 người nằm trong danh sách mất tích. Giới chức Cơ quan quản lý thiên tai tỉnh Aceh cho biết vào thời điểm đó, rất nhiều nạn nhân đã ngay lập tức được chôn trong các ngôi mộ tập thể và những ngôi mộ này sau đó không được mở ra để tránh bệnh tật lây lan.

Nỗi đau vẫn hiện diện trong mỗi người dân Aceh, nhưng tỉnh Aceh thì đã hồi sinh mãnh liệt. Ngay sau thảm họa, chính quyền Indonesia và cộng đồng quốc tế đã lập tức kêu gọi gây quỹ cứu trợ Aceh, giúp tái thiết tỉnh này đồng thời cứu trợ nạn nhân ở các vùng thảm họa khác.

Đến Aceh ngày nay, người ta khó lòng nhận ra đây là nơi bị thiên tai tàn phá 15 năm trước. Thậm chí thành phố Serambi Makkah tan hoang nay đã trở thành địa điểm thu hút khách du lịch, với Nhà thờ Hồi giáo Baiturrahman là biểu tượng. Bãi biển Ulee Lheue bị san bằng trong trận sóng thần 2004, nay đã trở thành điểm đến yêu thích của các du khách với các dịch vụ vui chơi giải trí và sân golf. Nơi đây còn nổi tiếng trong cộng đồng lướt sóng quốc tế. Nhưng, để nhắc nhở về thảm họa, một bảo tàng “Sóng thần” rộng 2.500 mét vuông được xây dựng để lưu giữ những hình ảnh đau thương, những mảnh vỡ của các công trình còn sót lại. Tên của toàn bộ các nạn nhân trong thảm họa động đất – sóng thần được khắc trên tường bảo tàng.

Thành phố Banda Aceh cũng đã “thay da đổi thịt” với những con đường cao tốc êm ả và những quán cà phê sôi động. Hầu hết các dấu tích về thảm họa kép 2004 đã không còn, ngoài một số ngôi mộ tập thể được chăm sóc cẩn thận, những lời nhắc nhở có chủ ý về thảm họa và sự hiện diện của một con tàu lớn ngay trong công viên Blang Padang của thành phố này. Công viên này cũng là nơi một tượng đài có tên “Aceh Thanks the World” (Tỉnh Ache cảm ơn Thế giới) được dựng lên để bày tỏ sự tri ân đối với 53 quốc gia đã giúp Aceh vượt qua khó khăn. Năm 2016, sân bay quốc tế Bandar Aceh còn nhận giải thưởng sân bay Halal tốt nhất cho khách du lịch và thành phố Aceh nhận giải thưởng Điểm đến văn hóa Halal tốt nhất thế giới.