Giữ gìn di sản

Tây Ninh hiện có nhiều lễ hội được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể. Điểm chung ở các cộng đồng sở hữu di sản ấy là luôn có những người sẵn sàng “rút ruột” để gìn giữ từng chi tiết của ngôi đình, từng nghi thức lễ cúng ở quê hương mình.

“Bỏ cả cơ ngơi” để giữ hồn đình

“Hồi đó, tôi đang làm nghề ươm tôm giống ở Khánh Hòa, công việc phát triển ổn định. Ba tôi lúc ấy tham gia Ban Quản lý đình Tân Chánh (xã Cần Đước), nói với tôi rằng hay là về lại quê, để sau này thay ba trông coi đình. Khi ấy, tôi chưa từng nghĩ mình sẽ trở về. Vậy mà không bao lâu sau khi nghe ba nói, tôi bán hết cơ ngơi ngoài đó để trở về đây, gầy dựng lại từ đầu” - ông Lương Thành Long - Phó ban Quản lý đình Tân Chánh, chia sẻ.

Chớp mắt đã 21 năm ông Long “đứng chân” vào Ban Quản lý đình Tân Chánh. Ngày ông mới về lại quê, đình còn nhỏ hẹp, lễ Kỳ Yên hằng năm, dù vẫn đủ đầy nghi lễ nhưng quy mô tổ chức còn khiêm tốn, chủ yếu vẫn là người trong ấp, trong xã cùng nhau chung tay lo liệu.

“Nói về nghi lễ thì từ khi ba tôi còn khỏe, ông đã nhắc đi nhắc lại là nghi thức ông bà truyền lại thì phải làm cho đúng, cho đủ. Bởi vậy, đến thời tôi vẫn giữ y như vậy, chỉ có phần long trọng và bài bản hơn một chút vì lễ cúng được nhiều người biết đến, lượng khách tham dự hàng ngàn người” - ông Long nói.

Từ ngày chính thức đảm trách việc chăm lo, quản lý đình Tân Chánh, ông Long gần như đặt mọi tâm sức vào đây. Không chỉ gìn giữ các nghi thức cúng tế trong lễ Kỳ Yên, bảo quản tốt các văn bản, sắc phong, chiếu chỉ trong đình, mở rộng giao lưu với các đình, miếu khác trong và ngoài tỉnh, góp phần đưa đình Tân Chánh đến gần hơn với cộng đồng, ông còn trực tiếp đóng góp kinh phí nâng cấp, sửa chữa đình, trong đó có việc bỏ ra gần “một cây vàng” để thuê dịch nghĩa các văn bản Hán - Nôm đang được lưu giữ tại đình.

“Bây giờ ở đây không còn ai hiểu được những văn bản này. Tôi sợ nếu không dịch, không ai hiểu thì dần dần sẽ mai một. Phải hiểu rõ thì người ta mới có thể trân trọng và dụng tâm mà giữ gìn” - ông Long bộc bạch.

Những văn bản được lưu giữ tại đình Tân Chánh có niên đại trên dưới 200 năm và được Ban Quản lý đình xem như báu vật. Ông Long cho biết, ông sẽ không đồng ý cho bất kỳ ai xem nếu không có sự xác nhận của chính quyền địa phương. Bởi ông biết rằng, chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể dẫn đến sự thất thoát khó thể nào bù đắp.

Khi chúng tôi hỏi vì sao ông lại sẵn sàng dành nhiều tâm sức cho việc gìn giữ những di sản quý báu ấy, ông Long chỉ cười, nói: “Chỉ là tôi thấy mình nên làm vậy mà thôi. Ngày trước, khi còn ở Khánh Hòa, năm nào đến lễ Kỳ Yên, tôi cũng về, phụ việc vòng ngoài cho các cụ. Bây giờ được trao trách nhiệm thì tôi thấy phải làm bài bản để lớp trẻ nhìn vào mà học theo, sau này còn có người kế thừa”.

Gần nửa đời “truyền lửa” lễ Kỳ Yên

Rời miền hạ, chúng tôi tìm về Trảng Bàng, cũng là một vùng đất lâu đời, đang lưu giữ nhiều giá trị di sản quý báu. Chỉ riêng ở phường Trảng Bàng đã có 2 ngôi đình, 1 đền thờ, 1 ngôi chùa được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Trong đó, lễ Kỳ Yên đình Gia Lộc được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể.

Được người dân địa phương giới thiệu, chúng tôi tìm đến đình An Hòa, gặp ông Lê Thành Tánh - Trưởng ban Khánh tiết đình An Hòa. Ông Tánh tham gia vào Ban Nghi lễ đình An Hòa đã xấp xỉ 30 năm và làm Trưởng ban Khánh tiết 3 năm trở lại đây. Mọi nghi lễ cúng, tế trong lễ Kỳ Yên của đình, ông đều thuộc nằm lòng.

Ngồi cùng ông nơi hậu viện An Hòa đình, chúng tôi chú ý những câu đối bằng chữ Hán trên cột đình được dịch sang chữ quốc ngữ để khách thập phương dễ đọc, dễ hiểu. Hỏi ra mới biết, những câu đối ấy đều do chính ông viết và dịch nghĩa. Trước đây, mỗi dịp tết hoặc lễ Kỳ Yên, câu đối được viết trên giấy đỏ, dán lên cột đình. Về sau, trong quá trình trùng tu đình, người dân thống nhất khắc câu đối trực tiếp lên cột để lưu giữ lâu dài.

Ông Tánh kể, ngày còn nhỏ, ông được gửi sống trong chùa và được sư phụ dạy chữ Hán. Khi trưởng thành, thấy ông có vốn chữ Hán khá vững và đặc biệt tâm huyết với các nghi thức cúng tế, nên cụ Trần Ngọc Côn, lúc đó là Trưởng ban Khánh tiết đình Gia Lộc và đình An Hòa, đã nhận ông làm học trò, truyền dạy lại các nghi thức cúng tế trong lễ Kỳ Yên của 2 ngôi đình. Được thầy tận tình hướng dẫn, ông Tánh học nhanh, hiểu sâu và trở thành người “kế tục”, gìn giữ những giá trị văn hóa tinh thần quý báu của cộng đồng.

“Trước đây, tôi tham gia Ban Nghi lễ của cả đình Gia Lộc và đình An Hòa. Nhưng nay tuổi đã cao, sức khỏe không còn như trước nữa, trong khi ở đình An Hòa, tôi lại đảm nhận vai trò Trưởng ban Khánh tiết nên tôi xin rút khỏi đình Gia Lộc” - ông Tánh chia sẻ. Dù vậy, khi cần thiết, ông vẫn tham gia cố vấn về nghi lễ cho đình Gia Lộc.

Mấy mươi năm song song gìn giữ các nghi thức cúng tế tại cả 2 ngôi đình được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, hơn ai hết, ông Tánh am hiểu tường tận về lễ Kỳ Yên của 2 ngôi đình và cũng thường được chọn thực hiện nghi thức Xây chầu - Đại bội. Trong lễ Kỳ Yên tại đình làng, lễ Xây chầu là một nghi thức quan trọng, người được chọn xây chầu thường là người lớn tuổi, có uy tín và nắm rõ nghi thức hành lễ. Người dân tin rằng, tiếng trống Xây chầu sẽ “thông thiên triệt địa”, cầu cho quốc thái dân an, xua tan điều dữ, hướng con người đến những giá trị tốt đẹp.

“Ngày trước, khi dạy tôi về nghi thức lễ tế, thầy có dặn rằng đã học thì phải hết lòng theo đuổi và giữ gìn. Tôi đã hứa với thầy như vậy. Giờ đây, tôi cũng đang truyền lại những gì mình biết cho thế hệ kế thừa. Trong lễ Kỳ Yên sắp tới, học trò sẽ thay tôi đảm nhận một số nghi thức, để các em có cơ hội thực hành và ghi nhớ” - ông Tánh nói.

Điều tiên quyết để một di tích hoặc di sản được công nhận chính là công trình, kiến thức ấy phải được bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị. Để làm được điều đó, không thể thiếu những con người như ông Long, ông Tánh - những người tận tụy cả đời vì những giá trị tốt đẹp của cộng đồng. Và khi được hỏi vì sao, họ trả lời “Không biết!”. Bởi đối với họ, điều đó dường như đã trở thành lẽ tự nhiên như hơi thở./.