“Thuận thiên” để thích nghi với hạn, mặn: Đợt hạn, mặn gay gắt ám ảnh nông dân (Bài 1)

Bài 1: Đợt hạn, mặn gay gắt ám ảnh nông dân

Bao đời nay, người dân Vùng Đồng bằng sông Cửu Long, trong đó có tỉnh Tây Ninh được thiên nhiên ưu đãi với dòng nước ngọt lành, chở nặng phù sa, bồi đắp cho đất đai thêm màu mỡ. Vậy mà, 10 năm trở lại đây, thời tiết diễn biến thất thường, hạn, xâm nhập mặn ngày càng tiến sâu vào đất liền và lặp đi, lặp lại khiến người dân sống giữa vùng phù sa trù phú lại “khát” nước ngọt sinh hoạt lẫn sản xuất.

Ảnh hưởng cả đời sống lẫn sản xuất

Thông thường, cứ đến mùa khô, gia đình ông Nguyễn Văn Ẩn (ngụ xã Tân Phước Tây, nay là xã Vàm Cỏ) lại sống trong cảnh thiếu nước ngọt phục vụ sản xuất và sinh hoạt. Ông Ẩn nói: “Gần Tết Nguyên đán, người dân phải chịu cảnh thiếu nước ngọt sinh hoạt và sản xuất, cuộc sống bị đảo lộn. Đỉnh điểm mùa khô năm 2015-2016, kênh ngòi hoàn toàn cạn nước, nước mặn lấn sâu vào nội đồng làm đất đai khô cằn, lúa chết gần hết; kênh, mương sạt lở, sụt lún nghiêm trọng. Người dân phải đi xin từng can nước về sinh hoạt. Nhớ lại mà tôi vẫn còn ám ảnh”.

Được biết, thời điểm mùa khô năm 2015-2016, hạn, xâm nhập mặn “tấn công”, gây ra nhiều thiệt hại, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống, sản xuất của người dân. Trước sự khắc nghiệt của thiên nhiên, nhiều nông dân ở các khu vực như Cần Đước, Cần Giuộc, Tân Trụ, Bến Lức,… bất lực, chỉ biết thở than khi nhìn “đồng khô nắng cháy”. Qua báo cáo, mùa khô này, hơn 15.500 hộ dân trên địa bàn tỉnh thiếu nước sinh hoạt, hơn 10.000ha cây trồng bị thiệt hại với tổng số tiền hơn 195 tỉ đồng.

Bốn năm sau, tức mùa khô năm 2019-2020, xâm nhập mặn xuất hiện từ rất sớm (tháng 11/2019), sớm hơn gần 1 tháng so cùng kỳ 2018-2019 và nửa tháng so cùng kỳ 2015-2016. Độ mặn 1,0g/l xuất hiện xa nhất trên sông Vàm Cỏ Tây đến cầu Đức Huệ (1,0g/l), cách cửa sông Soài Rạp khoảng 130km và xuất hiện xa nhất trên sông Vàm Cỏ Tây đến cầu Mộc Hóa, thị xã Kiến Tường (nay là phường Kiến Tường), cách cửa sông Soài Rạp khoảng 164km. Mặc dù hạn, xâm nhập mặn mùa khô 2019-2020 xảy ra gay gắt hơn năm 2015-2016 nhưng nhờ các địa phương chủ động thực hiện các giải pháp phòng ngừa, ứng phó ngay từ ban đầu nên giảm mức độ thiệt hại, khoảng 55 tỉ đồng.

Ông Phan Văn Lớn (ngụ xã Mỹ Thạnh) kể: “Thời điểm mùa khô năm 2019-2020, hơn 1.500ha cây trồng ở khu vực này bị ảnh hưởng nặng bởi hạn, xâm nhập mặn. Nước dưới các kênh đều có độ mặn hơn 4g/l, không thể bơm tưới cho bất cứ loại cây trồng nào. Không thể nhìn vườn cây chết khô, nông dân "nhắm mắt làm liều" bơm nước lên tưới nhưng khoảng một tháng sau, cây khô dần và chết hết. Riêng gia đình tôi thiệt hại hơn 4ha chanh đang trong giai đoạn cho trái. Không chỉ vậy, nước mặn thấm sâu vào đất, nông dân phải tốn chi phí rửa mặn cho các vụ mùa sau”.

Nguyên nhân do đâu?

Ở Tây Ninh, sông lớn nhất chảy qua địa bàn là Vàm Cỏ Đông và Vàm Cỏ Tây nhưng vào thời điểm mùa khô, hai con sông này bị xâm nhập mặn sớm nhất. Giám đốc Trung tâm Thủy lợi và Nước sạch (thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường) Trang Tấn Tài cho biết: “Khác với sông Tiền, sông Hậu được hưởng lợi trực tiếp từ lượng nước sông Mê Kông đẩy xuống, hệ thống sông Vàm Cỏ có nguồn nước ngọt chủ yếu từ nội lưu (mưa tại chỗ) và một phần từ thượng nguồn Campuchia đẩy về. Khi mùa khô đến, nguồn tiếp tế này cạn kiệt rất nhanh, không đủ sức “đẩy” nước biển ra ngoài. Bên cạnh đó, hệ thống sông Vàm Cỏ có đặc điểm là lòng sông khá sâu và chịu tác động của thủy triều biển Đông qua cửa sông Soài Rạp rất mạnh, đồng thời nước từ thượng nguồn về quá yếu, nước biển dễ dàng luồn sâu vào nội đồng hàng chục, thậm chí gần 100km. Trong khi đó, nước ngọt phục vụ sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh chủ yếu được lấy từ hệ thống sông Vàm Cỏ”.

Một nguyên nhân khác dẫn đến thiệt hại nặng trong hai mùa khô năm 2015-2016 và 2019-2020 còn do công tác tuyên truyền, dự báo liên quan đến hạn, xâm nhập mặn chưa được triển khai sâu, rộng. Nông dân chưa nhận thức đầy đủ về hạn, xâm nhập mặn, bởi bao đời vùng châu thổ Đồng bằng sông Cửu Long luôn có nguồn nước ngọt dồi dào, hệ thống kênh, rạch chằng chịt, giàu tài nguyên nước. Có lẽ vì thế, mùa khô năm 2015-2016 và 2019-2020, người dân lơ là, chủ quan, không chủ động nắm biết độ mặn trên các nhánh sông, tự do bơm nước phục vụ sản xuất nông nghiệp mà không biết mức độ ảnh hưởng về sau.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đỗ Hữu Phương cho biết: “Ngoài nguyên nhân chủ quan, lơ là, thiếu kinh nghiệm ứng phó hạn, xâm nhập mặn của các cấp, các ngành, địa phương và nông dân, mùa khô năm 2015-2016 và 2019-2020, hạn, mặn gay gắt còn do tác động của hiện tượng El Nino, mùa mưa năm 2015, 2019 đến trễ và kết thúc sớm nên thiếu nguồn nước trữ trong các tuyến kênh, rạch nội đồng. Bên cạnh đó, thời điểm này, hệ thống cống ngăn mặn, các công trình trữ ngọt chưa được đầu tư đồng bộ, một số công trình thực hiện mang tính chất cấp bách, tạm thời. Nguồn kinh phí đầu tư còn hạn chế dẫn đến công trình chưa đáp ứng được nhu cầu phòng, chống hạn, mặn”.

Rút kinh nghiệm từ các đợt hạn, mặn trước đó, các cấp, các ngành và người dân đã tìm được nguyên nhân vì sao sản xuất nông nghiệp bị ảnh hưởng nặng nề, qua đó, đưa ra các giải pháp phù hợp với thực tế theo hướng phòng, chống hạn, xâm nhập mặn từ sớm, từ xa.