Ba trụ cột trong cấu trúc an ninh mới của châu Á

ASEAN, QUAD và AUKUS là ba trụ cột gánh vác an ninh ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương trong những thập kỷ tới. ASEAN đóng vai trò xây dựng chuẩn mực. QUAD tháo gỡ vấn đề, còn AUKUS ngăn chặn xung đột quân sự.

Tiến sĩ Patrick Cronin, Giám đốc Chương trình an ninh châu Á – Thái Bình Dương tại Viện Hudson đánh giá đây chính là cấu trúc an ninh mới của châu Á.

Cụ thể, theo ông Cronin, các cuộc họp thường niên của những lãnh đạo, bộ trưởng ngoại giao và bộ trưởng quốc phòng nước thành viên Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) là nền tảng của hợp tác và ngoại giao toàn diện.

Quốc kỳ các nước tham dự hội nghị ASEAN lần thứ 35 tại Bangkok tháng 11/2019. Ảnh: AFP

Đối thoại Bộ Tứ (QUAD) không chính thức giữa Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ và Australia thúc đẩy vận hành chuỗi cung ứng các mặt hàng công thiết yếu, trong đó có vaccine ngừa COVID-19, đồng thời duy trì trật tự dựa trên quy tắc ở phạm vi rộng lớn hơn.

Hiệp ước Australia – Anh – Mỹ (AUKUS) hứa hẹn đem đến công nghệ phòng thủ tiên tiến cần thiết để duy trì sự cân bằng sức mạnh quân sự cho khu vực.

Củng cố các thể chế ASEAN

ASEAN là tổ chức lớn nhất trong ba câu trúc trên và sức mạnh của khối này bắt nguồn từ cam kết đoàn kết của 10 nước thành viên. Sự khác biệt giữa Indonesia, Singapore, Việt Nam, Philippines, Malaysia, Brunei, Thái Lan, Lào, Campuchia và Myanmar đòi hỏi sự kiên nhẫn ở mức độ cao để tìm ra tiếng nói chung. Ưu tiên hàng đầu của ASEAN chính là giải quyết hòa bình các tranh chấp, tôn trọng chủ quyền và tôn trọng pháp quyền, củng cố các chuẩn mực khu vực.

Trong thời đại cạnh tranh quyền lực đang trỗi dậy, ASEAN cố gắng ngăn chặn chủ nghĩa siêu dân tộc, thúc đẩy trao đổi thương mại và thiết lập quạn hệ chung sống hòa bình ở châu Á. Tuy nhiên, mục tiêu chuyển đối thoại thành hành động của khối không phải lúc nào cũng dễ dàng có được. Điều các nước ASEAN có thể chấp nhận được là không phải đương đầu với các yêu sách chủ quyền quá đáng của Trung Quốc trên biển.

Các quốc gia hòa bình ở Đông Nam Á đang có tranh chấp chủ quyền với Bắc Kinh ở Biển Đông đã phải chịu đựng một chiến dịch gây áp lực dồn dập trên biển của Trung Quốc: máy bay vận tải quân sự hạng nặng Y-20 tập trận ở quần đảo Trường Sa của Việt Nam cùng với việc lực lượng tuần duyên, lực lượng dân quân biển xâm phạm và giám sát hoạt động của tàu thuyền trong các vùng đặc quyền kinh tế của Philippines, Việt Nam, Malaysia và Indonesia.

Tiến sĩ Patrick Cronin cho rằng Trung Quốc có thể sớm sử dụng hạm đội gồm các thiết bị không người lái nhằm kiểm soát các khu vực thuộc phạm vi “đường lưỡi bò 9 đoạn”, tuyên bố chủ quyền đơn phương của Trung Quốc đối với gần như toàn bộ Biển Đông cùng các cấu trúc đảo mà các nước láng giềng đã khẳng định chủ quyền.

Ngược lại, hoạt động tự do hàng hải của Mỹ nhấn mạnh tầm quan trọng của luật pháp quốc tế, trong đó có cả phán quyết của Tòa Trọng tài Liên hợp quốc (ICC) năm 2016 đối với một số tuyên bố chủ quyền quá đáng của Trung Quốc ở Biển Đông. Bộ trưởng Hải quân Mỹ Carlos Del Toro từng lập luận: “Không quốc gia nào có quyền yêu sách các vùng biển quốc tế lâu đời là của riêng họ”.

Và nếu ASEAN chưa có khả năng chống lại sự áp bức trên biển của Bắc Kinh và các hoạt động tự do hàng hải của Mỹ không đủ tính răn đe, thì ASEAN cần có thêm sự giúp đỡ.

Mức độ hợp tác của hai cơ chế QUAD và AUKUS tạo ra sự thay đổi lớn trong lịch sử an ninh khu vực. Mặc dù cả hai cơ chế này chưa thể ngay lập tức giải quyết vấn đề ở Biển Đông, nhưng đều thúc đẩy vai trò trung tâm của ASEAN trong giải quyết các vấn đề khu vực.

Bộ Tứ

QUAD, viết tắt của Đối thoại Tứ giác An ninh, là một cơ chế an ninh quan trọng nhất đang nổi lên tại châu Á. Đối thoại giữa bốn nước Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ và Australia thảo luận về biện pháp để ngăn chặn Trung Quốc thống trị khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.

Mặc dù mới đang ở thời kỳ phôi thai và ra tuyên bố ít liên quan đến Trung Quốc song QUAD là một cột mốc quan trọng trong cấu trúc an ninh khu vực. “Bộ tứ kim cương” không chỉ củng cố các thể chế ASEAN đã được thiết lập, mà còn biểu trưng cho tiềm năng phát triển các quy tắc và giải pháp chung trong khu vực, đồng thời thúc đẩy sự kết hợp của các quan hệ đối tác an ninh nhỏ bên cạnh như AUKUS.