Chiến trường tư tưởng, chiến tranh nhận thức trên không gian mạng: Nói về tự do ngôn luận (Bài 1)

Bài 1: Nói về tự do ngôn luận

Tự do ngôn luận và bàn về tự do ngôn luận không hề mới mẻ. Không mới nhưng chưa cũ và chắc chắn câu chuyện này sẽ không bao giờ cũ, bởi hàng chục, thậm chí cả trăm năm trước, vấn đề tự do ngôn luận đã được bàn đến và cho đến nay, thời đại mạng thông tin toàn cầu, vấn đề này vẫn luôn là câu chuyện thời sự. Chỉ có điều, do nhiều yếu tố khác nhau, tự do ngôn luận ở mỗi vùng lãnh thổ, mỗi quốc gia cũng không giống nhau. Một trong những nguyên nhân của sự khác biệt nêu trên là yếu tố văn hóa.

Chuyện nước ngoài

Mỹ là một trong những quốc gia thường xuyên kêu gọi tự do ngôn luận và áp đặt tiêu chuẩn tự do ngôn luận của mình cho nhiều quốc gia khác. Một số người cho rằng, sở dĩ Mỹ làm điều này là do xứ cờ hoa không có luật báo chí. Thông tin đã được phổ biến rộng rãi (dễ dàng kiểm chứng bằng các công cụ tìm kiếm) cho thấy đúng, nước Mỹ không có luật báo chí. Nhưng, thông tin vừa nêu chỉ mới phản ánh một nửa sự thật. Nước Mỹ không có luật báo chí nhưng không có nghĩa là mọi công dân Mỹ muốn làm gì thì làm, muốn viết gì thì viết, muốn nói gì thì nói. Tháng 02/2020, báo Nhân Dân có đăng bài viết của một luật sư người Việt sống ở Mỹ, người này viết: “Năm 1917, Quốc hội Mỹ ban hành Luật Tình báo (The Espionage Act 1917) trong đó khẳng định tự do ngôn luận không có nghĩa là người dân có quyền vận động cho việc kêu gọi hay thành lập tổ chức lật đổ nhà nước Mỹ vì đó là tội phản quốc. Vậy rõ ràng, tự do ngôn luận phải nằm trong khuôn khổ an ninh quốc gia. Luật cũng xác định tự do ngôn luận không có nghĩa là ở trong rạp hát đứng lên hô hoán “cháy nhà” mà trên thực tế không có, như vậy là quấy rối trật tự chung. Và luật này giúp cho các cơ quan an ninh, tình báo, Bộ Quốc phòng Mỹ đối phó với những tổ chức và cá nhân xâm phạm đến an ninh quốc gia hoặc âm mưu lật đổ nhà nước Mỹ”. Vẫn theo tác giả bài viết, năm 1964, Tối cao pháp viện Mỹ định nghĩa tự do ngôn luận không có nghĩa là có quyền bịa chuyện để vu khống, phỉ báng cá nhân. Năm 1972, Quốc hội Mỹ thành lập Ủy ban Truyền thông Liên bang, có thẩm quyền trên các cơ quan truyền thông, giúp tự do ngôn luận đi vào nề nếp, không gây xáo trộn trật tự xã hội. Sau đó, nước Mỹ tiếp tục cho ra đời Bộ Luật truyền thông, trong đó cấm công dân đưa tin giả.

Không chỉ tại Mỹ, nhiều quốc gia trên thế giới cũng có những quy định nghiêm ngặt để ngăn ngừa hậu quả của thông tin độc, bịa đặt. Theo số liệu thống kê của Liên hợp quốc, trên thế giới hiện có khoảng 140 quốc gia ban hành Luật An ninh mạng, trong đó có 23 quốc gia ban hành trên 40 văn bản luật và dưới luật về an ninh mạng. Năm 2017, nước Đức ban hành “Luật cải thiện thực thi pháp luật trên các mạng xã hội”, người dân Đức gọi luật này bằng cái tên ngắn gọn, “Luật kiểm soát Facebook”. Theo tinh thần của luật, nhà cung cấp mạng xã hội có nghĩa vụ xóa các nội dung bất hợp pháp, trái quy định được ghi trong luật. Sau 24 giờ kể từ khi người dùng mạng xã hội khiếu nại vì bị xúc phạm, vu khống, nhà cung cấp dịch vụ như Facebook, Twitter, YouTube... phải xóa hoặc chặn nội dung bất hợp pháp. Tại Cộng hòa Pháp, tháng 7/2019, Quốc hội nước này phê chuẩn một đạo luật để “chống lại hận thù trên Internet”, cá nhân, tổ chức nào vi phạm, tùy theo mức độ sẽ bị phạt tiền từ 250 ngàn đến hơn 1 triệu Euro, nặng hơn còn bị bỏ tù. Không chỉ xử phạt đối với người viết bài như nước Pháp, Cộng hòa Áo còn quy định trừng phạt những bình luận gây hận thù trên mạng xã hội.

Chuyện trong nước

Ngày 6/7/2019, một tờ báo ở TP.Hồ Chí Minh có đăng bài viết của một người Việt Nam đang giảng dạy tại một trường đại học tại Cộng hoà liên bang Đức, trong đó, tác giả chỉ ra rằng, “những tay viết IS” (ngầm so sánh với tổ chức khủng bố IS- PV) đã và đang khuynh đảo thông tin, từ đó làm rối loạn xã hội. “Những chế tài mới cần được tạo ra để đảm bảo một môi trường truyền thông chuyên nghiệp, trong lành và thiện lương hơn” - người này khuyến nghị. Dẫn ra điều này, một lần nữa muốn chứng minh rằng, trên thế giới, không một quốc gia nào có luật pháp lại chấp nhận tự do ngôn luận vô chính phủ.

Khoảng 5 năm trước, trên trang cá nhân của một chức sắc tôn giáo (xuất phát từ sự tôn trọng với đồng bào có đạo, xin phép không nêu cụ thể danh tính và tôn giáo của người này) xuất hiện hình ảnh một đàn trâu khoảng 10 con. Cả đàn trâu này con nào cũng có dấu hiệu lạ: phần lưng con trâu một màu đỏ, phồng rộp như bị bỏng. Từ hình ảnh đàn trâu, vị chức sắc của tôn giáo nọ “chẩn đoán” đây là những con trâu bị nhiễm xạ và nhà nước “đưa về vùng của chúng ta”, do đó, người dân không nên ăn thịt những con trâu này. Không lâu sau khi thông tin “đàn trâu nhiễm xạ” được đưa lên trang cá nhân của vị chức sắc kia, lần theo dấu vết, người ta đã tìm được đường dẫn (link) gốc của câu chuyện này. Thực tế, “đàn trâu bị nhiễm xạ” chính là những con trâu ở vương quốc Thái Lan bị bỏng bởi một đám cháy. Chủ của đàn gia súc này vẫn nuôi đàn trâu bình thường, không con nào chết, dù chúng bị bỏng khá nặng ở phần lưng. Như vậy, thông tin đàn trâu bị nhiễm xạ và “được đưa về vùng chúng ta” là sản phẩm của sự bịa đặt trắng trợn chứ không chỉ ở mức độ xuyên tạc, bóp méo thông tin như thường thấy.

Hẳn dư luận chưa quên, trước khi Quốc hội thông qua và Chủ tịch nước ký Luật An ninh mạng (có hiệu lực từ ngày 01/01/2019) “cộng đồng mạng” sôi sục với nhiều luồng ý kiến trái chiều. Cần thiết phải nhắc lại, tại thời điểm trước khi Quốc hội ban hành và có hiệu lực vào đầu năm 2019, tháng 10/2018, phóng viên báo Tây Ninh thực hiện cuộc phỏng vấn đại biểu Quốc hội Trịnh Ngọc Phương (Đoàn đại biểu Quốc hội đơn vị tỉnh Tây Ninh) xung quanh nội dung cũng như ý kiến của dư luận về bộ luật này. Vị đại biểu Quốc hội khẳng định, Luật An ninh mạng đảm bảo phát triển kinh tế và không xâm phạm quyền tự do cá nhân. Năm 2017, Singapore ban hành Luật An ninh mạng, trong đó cho phép cơ quan an ninh mạng nước này theo dõi và quản lý an toàn không gian mạng của quốc gia. Trong số gần 140 quốc gia ban hành Luật An ninh mạng (tên gọi của luật ở mỗi nước có thể khác nhau) có 95 nước đang phát triển.

Quyền tự do ngôn luận là một quyền phổ quát của con người nhưng nó cũng có sự “khu biệt” về văn hóa. Có nghĩa, quyền tự do ngôn luận, tự do biểu đạt không thể có một mẫu số chung giữa các quốc gia với nhau, nhất là những nước có sự khác biệt về văn hóa mà có người gọi “xung đột giữa các nền văn minh”. Một ý kiến, một thái độ, một bài viết hoặc một cử chỉ nào đó có thể hoàn toàn phù hợp với nền văn hóa này nhưng không thể xem là bình thường với nền văn hóa khác./.

(còn tiếp)

Bài 2: Phải tôn trọng lịch sử