Di tích Giàn Gừa và miễu Bà Thượng động Cố Hỷ

Xuất phát từ một gốc cây cái, những nhánh của cây gừa tỏa tán ra xung quanh với bộ rễ đan xen chằng chịt và giăng đầy trên mặt đất như những con rắn khổng lồ, tạo thành giàn gừa. Cây gừa hay còn gọi là cây si, là loài thân gỗ thuộc họ dâu tằm (moraceae), thường có rễ phụ rủ xuống, mọc um tùm. Sở dĩ gọi là “giàn gừa” vì ở đây bộ rễ và tán cây lan rộng, đan xen như một cái “giàn”. Đây có lẽ là cây gừa “độc nhất vô nhị” ở Việt Nam bởi sự đặc biệt về hình dáng của nó.

Ẩn mình trong không gian cây cối xanh mát bao phủ, dưới tán gừa là miễu Bà Thượng Động Cố Hỷ, một địa điểm tín ngưỡng dân gian nổi tiếng tại Phong Điền. Theo lời các vị cao niên của kiến tộc họ Nguyễn cư ngụ tại đây, giàn gừa đã tồn tại cách nay hơn trăm năm, cả trước khi có người đến đây định cư.

Vào khoảng giữa thế kỷ XIX, nhiều nhóm người từ hướng sông Tiền di cư đến vùng này, trong đó có tộc của ông Cả họ Nguyễn, một trong những kiến tộc đầu tiên đặt chân đến vùng đất này khai khẩn. Nhờ đất đai ở đây màu mỡ cùng với việc khai hoang ngày càng thuận lợi, từ đó đất của tộc họ Nguyễn ngày càng được mở rộng.

Nhưng bỗng một ngày, trong quá trình canh tác thì xảy ra hỏa hoạn khiến giàn gừa bị cháy. Từ đó, trong làng xuất hiện dịch bệnh, người mắc bệnh không có thuốc thang nào chữa khỏi. May thay, có ông Thầy Bảy từ vùng Thất Sơn đến đây. Ông cho biết, giàn gừa này là nơi ngự của Bà Thượng Động Cố Hỷ, giàn gừa bị cháy khiến Bà nổi giận do không có chỗ để đi về.  Nếu dân làng muốn an cư lạc nghiệp thì phải trồng lại giàn gừa, hằng năm làm lễ cúng cho Bà.

Nghe vậy, người dân trồng lại giàn gừa, lập miễu thờ và chọn ngày 28 tháng 2 Âm lịch hằng năm để làm lễ vía Bà. Từ đó cho đến nay, qua các thế hệ vẫn thay phiên nhau gìn giữ hương khói phượng thờ.

Ban đầu, miễu Bà Cố Hỷ được cất đơn sơ bằng cây, lợp lá. Đến năm 1996, miễu được xây lại bằng tường gạch kiên cố, lợp tôn. Tuy nhiên, ngôi miễu có diện tích khá khiêm tốn, chỉ khoảng 4m², sơn nền vàng, lọt thỏm trong khuôn viên giàn gừa rộng hơn 2.700m², nên tạo cảnh sắc huyền ảo, linh thiêng. Hai bên miễu Bà người ta có đắp thêm đôi tượng Hắc Hổ - Bạch Hổ trấn giữ.

Điều đặc biệt ở đây là tuy nói rằng thờ Bà Cố Hỷ nhưng trong ngôi thờ người ta lại viết hai chữ Nho: “Chúa Xứ”.

Theo bài “Miễu thờ ở Cần Thơ” của tác giả Trần Phỏng Diều in trong Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (135), 2017: “Bà Cố Hỷ còn gọi là “Cố Hỷ Phu Nhân hoặc Cố Hỷ Thiên Phi là một nữ thần mang tính ác, thường ở trong rừng sâu núi thẳm có danh hiệu là Thượng Động Cố Hỷ. Tín ngưỡng này gốc của người Chăm, có thể là nữ thần Pô Nagar Việt hóa. Đây là dạng thần Tiền chủ (nên dân gian xưa có câu: “xưa từ đời bà Cố Hỷ”). Theo nhiều tài liệu, tín ngưỡng Cố Hỷ Phu Nhân được đưa từ vùng Phan Rang vào”.

Như vậy, Bà Cố Hỷ là vị nữ thần có gốc gác từ văn hóa Chăm và đã được Việt hóa. Trong quá trình Việt hóa, Bà Cố Hỷ còn có tên gọi khác là Thiên Phi. Tuy nhiên trong thực tế, người dân Cần Thơ chẳng mấy ai lưu tâm đến lai lịch của Bà, người ta chỉ biết rằng đây là một vị nữ thần có đầy quyền năng trong việc định đoạt phúc họa cho con người”.

Như vậy, có thể thấy người dân nơi đây không xem Bà Cố Hỷ là ác thần mà đã đồng nhất với Bà Chúa Xứ là nữ thần phù hộ cho người dân trong vùng. Câu đối chữ Nho ở hai bên miễu đã chứng minh cho điều này:

Chúa hiển hách nhơn dân thạnh vượng,

Xứ hiển linh bá tánh bình an.

Do địa hình hiểm yếu, cộng với yếu tố tâm linh huyền bí, trong 2 cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, khu vực giàn gừa từng được chọn làm địa điểm hoạt động, hội họp bí mật của quân cách mạng.

Hiện nay, gốc cây cái đã chết do ảnh hưởng bom đạn từ thời chiến tranh. Tuy nhiên, người ta vẫn dùng nước sơn đánh dấu lại vị trí gốc cây cũ như một minh chứng lịch sử và hoài niệm về nguồn cội của giàn gừa. Một gốc cây bằng xi măng được dựng lên để làm biểu tượng cho khu di tích. Đến bây giờ, nhiều cành gừa vẫn còn in hằn dấu tích của chiến tranh với những vết đứt, loang lổ vì ảnh hưởng bom đạn. Tuy nhiên, những cành gừa bị tổn thương vẫn đâm chồi mãnh liệt, vươn mình tỏa bóng mát.

Vào tháng 4/2013, Giàn Gừa được công nhận là Di tích lịch sử cấp thành phố. Hai tháng sau, Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam công nhận Giàn Dừa là “Cây di sản Việt Nam”.

Đối với người dân Phong Điền, giàn gừa là cây cao bóng cả che chở cho kiến tộc họ Nguyễn cùng người dân nơi này và là nơi lưu giữ những câu chuyện về buổi đầu đến đây lập làng mở ấp.

Với quan niệm “có thờ có thiêng”, mặc dù xã hội ngày nay đã phát triển nhưng những giai thoại về tâm linh vẫn luôn có sức thu hút lớn đối với người dân. Niềm tin vào miễu Bà Cố Hỷ tại Giàn Gừa Cần Thơ vẫn được gìn giữ như một nơi gởi gắm ước nguyện về cuộc sống, nương tựa về mặt tinh thần. Để khi có những điều thử thách, khó khăn hay trắc trở, người ta lại tìm về cầu nguyện trước miễu Bà với niềm thành khẩn và biết ơn.

Đến đây nhằm vào Lễ hội vía Bà ngày 28 tháng 2 Âm lịch hằng năm, du khách sẽ có dịp cảm nhận rõ tín ngưỡng và lòng tôn kính của người dân trong vùng cùng bá tánh thập phương trong các nghi lễ cúng Bà, đặc biệt là màn múa bóng rỗi và cùng thưởng thức bộ môn đờn ca tài tử, nếm trải ẩm thực từ sản vật của miền đồng bằng cây lành trái ngọt./.