Bảo tồn và phát huy giá trị của Di tích Quốc gia Đặc biệt Đền Bạch Mã

Ủy ban Nhân dân phường Hoàn Kiếm, Hà Nội đang từng bước triển khai các chương trình kết nối không gian văn hóa, hình thành chuỗi sản phẩm du lịch đặc trưng, góp phần đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển.

Việc tổ chức lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tinh thần của nhân dân mà còn góp phần cụ thể hóa định hướng phát triển văn hóa Thủ đô theo hướng hiện đại, bền vững.

Trong số đó, Đền Bạch Mã được xác định là điểm nhấn quan trọng để liên kết với các di tích thuộc hệ thống Tứ trấn gồm Đền Voi Phục, Đền Kim Liên và Đền Quán Thánh trên cơ sở tôn trọng giá trị đặc trưng của từng di tích.

Cách tiếp cận này không chỉ góp phần lan tỏa chiều sâu lịch sử, văn hóa của Thăng Long mà còn mở ra hướng hình thành các tuyến du lịch văn hóa đặc sắc, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn bền vững.

Lễ hội truyền thống Di tích Quốc gia đặc biệt Đền Bạch Mã năm 2026 được tổ chức trong hai ngày 30 và 31/3/2026, không chỉ là hoạt động văn hóa-tín ngưỡng truyền thống mà còn là dịp khẳng định quyết tâm chính trị, tinh thần trách nhiệm và sự chủ động của chính quyền cơ sở trong công tác gìn giữ, phát huy di sản.

Lễ hội được tổ chức trang trọng, kết hợp hài hòa giữa nghi lễ truyền thống và các hoạt động văn hóa nghệ thuật.

Trong ngày khai mạc 30/3, sẽ diễn ra các nghi thức quan trọng như tuyên đọc chúc văn, đánh trống khai hội, tế Nam quan; đồng thời tổ chức tham quan, giới thiệu các nội dung trưng bày tại di tích. Nhân dân và du khách thập phương vào lễ, kết hợp thưởng thức các chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống vào các khung giờ 14h00-15h30 và 19h30-21h00.

Ngày 31/3, sẽ diễn ra các nghi lễ dâng hương, với nghi thức nữ quan dâng hương vào buổi sáng; hoạt động tham quan, chiêm bái diễn ra xuyên suốt trong ngày. Chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống được tổ chức từ 14h00 đến 15h30, trước khi kết thúc lễ hội bằng nghi thức lễ tạ từ 16h30 đến 17h00.

Trong suốt thời gian diễn ra lễ hội, Đền Bạch Mã mở cửa miễn phí phục vụ nhân dân và du khách.

“Thăng Long Tứ trấn” gắn với việc ra đời của kinh đô Thăng Long thời nhà Lý, là nơi thờ bốn vị thần trấn giữ bốn phương huyết mạch, ngày đêm bảo vệ cho Kinh thành Thăng Long xưa và Thủ đô Hà Nội ngày nay luôn được yên bình.

Đó là đền Bạch Mã trấn ở phía Đông, thờ thần Long Đỗ; đền Voi Phục trấn ở phía Tây, thờ thần Linh Lang Đại Vương; đền Kim Liên trấn ở phía Nam, thờ thần Cao Sơn Đại Vương và đền Quán Thánh trấn ở phía Bắc, thờ thần Huyền Thiên Trấn Vũ.

Đền Bạch Mã được xây dựng ở huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức, nay là số 76 phố Hàng Buồm, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội.

Đền thờ thần Long Đỗ - vị thần bảo hộ kinh thành Thăng Long, trấn giữ phía Đông (thành hoàng Hà Nội). Đền xuất hiện khá sớm, gắn liền với truyền thuyết xây La Thành của Cao Biền và đắp thành Thăng Long của vua Lý Thái Tổ.

Sách “Việt điện u linh tập” ghi lại, năm 866, sau khi đã đắp xong thành Đại La, Cao Biền ra cửa Đông dạo chơi. Bỗng đâu gió nổi, mây mù, Thần hiện ra, Cao Biền nảy sinh ý lập bùa trấn yểm.

Đêm đó, Cao Biền nằm mộng thấy vị thần cao lớn ấy hiện ra khoan thai nói: “Ta là tinh anh ở Long Đỗ. Nghe tin ông đắp thành nên đến hội ngộ. Việc gì phải trấn yểm?” Tỉnh dậy, Cao Biền cho là kỳ quái, đã lấy vàng, đồng và bùa chôn xuống đất để trấn yểm thì một trận cuồng phong nổi lên, vàng, đồng và bùa của Cao Biền bị đánh tan thành tro bụi. Cao Biền sợ hãi lập đền thờ tại chính nơi đó, và phong làm thần Long Đỗ.

Đến khi vua Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long, cũng xuất hiện câu chuyện rằng, vì đô thành cứ đắp lại lở nên vua đã tới đền cầu đảo, thấy một con ngựa trắng từ trong đền đi ra, quanh thành một vòng. Nhà vua theo dấu chân ngựa đắp thành thì được, nên đã phong Thần là Thành hoàng Thăng Long. Các triều sau đều theo đó, phong Thần là Quảng Lợi Bạch Mã tối linh thượng đẳng thần.

Đền Bạch Mã có lịch sử hơn 1.000 năm; trải qua các triều đại Lý, Trần, Lê với 52 vị vua định đô tại Thăng Long đến nay, đền là nơi chứng kiến đầy đủ nhất quá trình hình thành và phát triển của Thăng Long xưa và Thủ đô Hà Nội ngày nay.

Dù nằm trên một diện tích không lớn, nhưng đền Bạch Mã giữ nguyên được mặt bằng tổng thể, các hạng mục kiến trúc điển hình của một ngôi đền quan trọng khi xưa với những dấu ấn đặc trưng của phong cách kiến trúc thế kỷ XIX. Ngôi đền được xây theo hình chữ Tam, gồm ba dãy nhà song song, bên ngoài là phương đình tám mái.

Điểm đặc sắc của công trình kiến trúc này chính là hệ thống mái hình vỏ cua (hình mai con cua) liên kết giữa các hạng mục kiến trúc. Điều này tạo sự khép kín, liên hoàn, tăng thêm không gian cho di tích, cũng như tạo điểm nhấn khác biệt, hiếm thấy so với nhiều di tích khác vùng Đồng bằng Bắc Bộ.

Đền hiện còn giữ được nhiều hiện vật có giá trị mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XVII, như: 18 bia đá cổ ghi lại việc sửa đền, 17 đạo sắc phong do triều đình nhà Nguyễn ban tặng, cùng nhiều đồ thờ tự quý.

Trong đền còn thờ một pho tượng ngựa trắng bằng gỗ lớn, tượng trưng cho thần Bạch Mã và được rước vào những dịp quan trọng. Phía sau đền còn có một chiếc giếng cổ. Đây cũng là điểm được nhiều người tham quan, bởi là một trong số ít giếng cổ còn sót lại trong khu phố cổ.

Lễ hội của đền được tổ chức vào ngày 12 và 13 tháng Hai âm lịch hằng năm, là sự dung hòa giữa văn hóa tín ngưỡng dân gian và nghi thức cúng cung đình, tạo nên nét đặc sắc riêng biệt.

Với giá trị ý nghĩa lịch sử, văn hóa, năm 2022, đền Bạch Mã đã được xếp hạng Di tích Quốc gia Đặc biệt./.