Giữ gìn 'bản đồ nước' cho phát triển bền vững

Tạo hành lang bảo vệ giá trị nguồn nước

Quá trình đô thị hóa nhanh chóng trong những năm gần đây đang tạo ra áp lực ngày càng lớn lên quỹ đất tự nhiên. Nhiều khu vực ao, hồ vốn từng bị xem là “đất trống” đứng trước nguy cơ bị san lấp để nhường chỗ cho các công trình hạ tầng và khu dân cư. Tuy nhiên, đằng sau mỗi diện tích mặt nước bị thu hẹp cũng tiềm ẩn những hệ lụy môi trường khó có thể khắc phục trong ngắn hạn.

Khi các thủy vực bị lấp đi, khả năng tiêu thoát nước tự nhiên suy giảm rõ rệt, kéo theo nguy cơ ngập úng gia tăng, đặc biệt trong bối cảnh các hiện tượng mưa lớn cực đoan ngày càng xuất hiện thường xuyên. Không chỉ vậy, việc mất đi các “túi chứa nước” tự nhiên còn làm suy giảm mực nước ngầm, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất, đồng thời hệ sinh thái gắn với các thủy vực cũng bị phá vỡ, dẫn đến suy giảm đa dạng sinh học.

Trong bối cảnh đó, gần đây, tỉnh ban hành danh mục 16 hồ, ao, đầm, phá không được san lấp mang ý nghĩa như thiết lập một “vành đai bảo vệ” cho tài nguyên nước. Đây không chỉ là quyết định mang tính quản lý hành chính mà còn là bước đi chiến lược nhằm gìn giữ những “bể điều hòa tự nhiên” - yếu tố quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững.

Bên cạnh đó, các hồ, ao còn là nơi sinh sống của nhiều loài sinh vật, từ cá, tôm đến chim nước và hệ thực vật thủy sinh. Việc bảo vệ các thủy vực đồng nghĩa với việc duy trì đa dạng sinh học, giữ vững cân bằng tự nhiên, nền tảng cốt lõi cho phát triển bền vững. Danh mục được ban hành cũng cho thấy cách tiếp cận toàn diện. Không chỉ bao gồm các công trình thủy lợi quy mô lớn mà còn mở rộng đến các hồ điều hòa trung bình, ao nhỏ trong khu dân cư và các bàu tự nhiên gắn với đời sống văn hóa. Tất cả đều được nhìn nhận như những “mắt xích” không thể thiếu trong hệ sinh thái nước của địa phương.

Đáng chú ý, nhiều người dân địa phương bày tỏ sự đồng tình với chủ trương này. Ông Nguyễn Văn Phương, một hộ dân sinh sống gần khu vực ao điều hòa tại phường Long An, chia sẻ: “Các ao, hồ được giữ lại giúp nước rút nhanh hơn khi mưa lớn, môi trường cũng mát mẻ hơn. Người dân ủng hộ việc không san lấp các ao, hồ mà tỉnh mới ban hành”.

Cùng quan điểm, bà Lê Thị Hương, người dân xã Phước Lý, cho biết: “Một số ao ở địa phương đã có từ nhiều năm, đó không chỉ là nơi chứa nước mà còn gắn bó với cuộc sống của người dân. Giữ lại các ao này là giữ lại cả môi trường sống và ký ức quê hương. Để bảo vệ nguồn nước ở các ao, hồ, chính quyền cần đẩy mạnh tuyên truyền người dân không xả thải, vứt rác gây ô nhiễm nguồn nước”.

Hướng đến quản lý nguồn nước hiệu quả

Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Minh Lâm, trong danh mục các hồ, ao, đầm, phá không được san lấp, nổi bật nhất là hồ Dầu Tiếng với diện tích hơn 20.107ha (phần thuộc địa bàn tỉnh Tây Ninh). Đây là công trình thủy lợi chiến lược, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cấp nước cho sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và sinh hoạt. Không chỉ vậy, hồ còn thực hiện chức năng điều hòa dòng chảy quy mô lớn: tích trữ nước vào mùa mưa, điều tiết sử dụng vào mùa khô, góp phần ổn định nguồn nước cho cả vùng rộng lớn. Đồng thời, Hồ Dầu Tiếng còn tạo cảnh quan sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học và đóng vai trò như một “lá phổi nước” điều hòa môi trường.

Tiếp đến là hồ Tha La với diện tích hơn 2.254ha, giữ vai trò quan trọng trong cấp nước phục vụ sản xuất và đời sống. Đây là một trong những công trình góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước trong điều kiện thời tiết ngày càng diễn biến phức tạp.

Bên cạnh đó, đập dâng suối Đục tại xã Tân Đông với diện tích 249ha cũng được xác định là công trình điều hòa, tích trữ và cấp nước thiết yếu cho khu vực. Ở quy mô trung bình, hồ Nước Trong với diện tích hơn 332ha thể hiện rõ tính “đa chức năng” của các thủy vực: vừa điều tiết nước mưa, phòng, chống ngập úng, vừa góp phần cải thiện môi trường sống. Trong bối cảnh thời tiết cực đoan gia tăng, những hồ điều hòa như vậy trở thành “tuyến phòng thủ” quan trọng giúp giảm thiểu rủi ro thiên tai.

Tại khu vực đô thị, những ao nhỏ tưởng chừng khiêm tốn về diện tích lại mang ý nghĩa đặc biệt. Ao khu phố Bình Yên Đông 1 (hơn 3,3ha) và Ao Quan (hơn 1,7ha) tại phường Long An được giữ lại để phục vụ cấp nước, tiêu thoát nước và điều hòa vi khí hậu. Ao Bà Kén (1,6ha) tại phường Kiến Tường cũng đảm nhiệm chức năng chống ngập, tạo cảnh quan và cải thiện môi trường đô thị. Chính những “điểm nước” này giúp các khu dân cư nâng cao khả năng thích ứng với mưa lớn, giảm thiểu nguy cơ ngập úng - một thách thức ngày càng rõ nét trong quá trình đô thị hóa.

Không chỉ mang giá trị môi trường, nhiều ao nhỏ còn gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa - tín ngưỡng của người dân. Các ao như ao Uống (0,05ha) tại xã Cần Giuộc, ao Trâm Bầu (hơn 0,08ha), ao Me (hơn 0,07ha), ao Dong (hơn 0,07ha) tại xã Phước Lý được xác định có chức năng bảo vệ, bảo tồn các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo. Đây là những không gian đặc biệt, nơi thiên nhiên hòa quyện với đời sống tinh thần, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương qua nhiều thế hệ. Việc đưa các ao này vào danh mục bảo vệ cho thấy cách tiếp cận phát triển hài hòa giữa kinh tế, môi trường và văn hóa.

Cùng với đó, các bàu tự nhiên như bàu Vuông (2,63ha), bàu Ông Tảo (0,94ha), bàu Năng (2,56 ha) tại xã Long Chữ không chỉ có vai trò tích trữ nước mà còn mang giá trị lịch sử, văn hóa sâu sắc. Đây là những “chứng nhân” của thời gian, gắn bó với ký ức và đời sống của nhiều thế hệ người dân.

Đáng chú ý, danh mục còn bao gồm các hầm đất, moong khai thác sau hoàn thổ như hầm đất Cụm 7 Mét (hơn 2,7ha) tại xã Nhơn Hòa Lập và hầm đất Khu dân cư vượt lũ ấp Tân Long (hơn 1,8ha) tại xã Nhơn Ninh. Việc đưa các khu vực này vào diện bảo vệ không chỉ giúp tận dụng nguồn nước mà còn thể hiện tư duy chuyển đổi linh hoạt: biến những khu vực từng phục vụ khai thác thành tài nguyên phục vụ môi trường và đời sống. Nhiều người dân cũng cho rằng việc tận dụng các hầm đất sau khai thác làm hồ chứa nước là hướng đi hợp lý.

Có thể thấy, từ những hồ chứa quy mô lớn đến các ao nhỏ trong khu dân cư, tất cả đều góp phần tạo nên một hệ sinh thái nước hoàn chỉnh. Mỗi thủy vực là một “mắt xích” và chỉ khi các “mắt xích” này được bảo vệ đồng bộ, hệ thống mới vận hành bền vững. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, khi hạn, xâm nhập mặn và ngập úng có xu hướng gia tăng, việc giữ gìn “bản đồ nước” không còn là lựa chọn mà là yêu cầu tất yếu. Đó không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn là chiến lược dài hạn cho tương lai phát triển./.