Lễ Kỳ Yên đình Tân Chánh - Di sản của tín ngưỡng và lòng biết ơn

Đình tân chánh và thống chế Nguyễn Khắc Tuấn

Đình Tân Chánh là một thiết chế văn hóa tín ngưỡng được hình thành vào khoảng đầu thế kỷ XIX, gắn liền với công cuộc khai hoang lập ấp của những lưu dân người Việt từ vùng Ngũ Quảng vào phương Nam. Giống như bao ngôi đình khác ở Nam Bộ, nơi đây trước hết là nơi thờ phụng Thành Hoàng Bổn Cảnh, vị thần bảo hộ cho xóm làng, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Tuy nhiên, điểm đặc biệt làm nên bản sắc riêng của đình Tân Chánh chính là bên cạnh Thành Hoàng Bổn Cảnh thì đình còn thờ phụng một nhân vật lịch sử có thật như một vị thần của đình. Đó là Xuân quang hầu Nguyễn Khắc Tuấn.

Nguyễn Khắc Tuấn sinh năm 1767, người làng Tân An, tổng Phước Lộc, huyện Tân Bình, phủ Gia Định, nay là xã Cần Đước, tỉnh Tây Ninh. Ông còn có tên là Nguyễn Phúc Xuân (hay Nguyễn Phước Xuân). Sớm bước vào đời binh nghiệp, Nguyễn Khắc Tuấn phò tá Nguyễn Ánh từ những năm tháng bôn ba xây nghiệp lớn và trở thành một võ quan đại thần lỗi lạc dưới 2 triều vua Gia Long và Minh Mạng.

Cuộc đời ông gắn liền với những cuộc chinh chiến, những lần vâng mệnh vua đi dẹp loạn, giữ yên bờ cõi, từ phương Bắc xa xôi đến những vùng sông nước hiểm yếu. Ông từng giữ trọng trách “Khâm sai, Chưởng cơ thống quản trung quân trấn định thập cơ” tại Bắc Thành và được phong tước Xuân quang hầu.

Công lao của ông đối với đất nước rất to lớn, đặc biệt là trong việc bảo vệ chủ quyền biên cương phía Bắc và công tác an dân. Ông trực tiếp quản lý đê điều tại Bắc Thành và có công lớn trong việc xây dựng thành Hưng Hóa chỉ trong một thời gian ngắn.

Khi ông mất vào năm 1823, vua Minh Mạng đã vô cùng thương tiếc, truy tặng chức Thống chế, ban tặng nhiều vàng bạc, tơ lụa cho gia quyến và ngự ban cặp câu đối ca ngợi lòng trung tiết của ông hiện vẫn còn lưu giữ tại lăng mộ: “Xưa trấn nhậm cõi Bắc Thành, quân dân chịu trọng ơn/ Nay về quê cũ, có đất trời soi rõ tấm lòng trung”.

“Trong lòng người dân ở vùng này, đức ông Nguyễn Khắc Tuấn không chỉ là một vị tướng tài mà còn là vị thần của đình. Chúng tôi tự hào và tôn kính đức ông vì những công trạng của ông. Cũng vì vậy mà sau khi ông mất, người dân đã đưa ông đến thờ trong đình. Với người dân vùng này, đức ông Nguyễn Khắc Tuấn cũng giống như vị thần của đình” - ông Lương Thành Long, Phó Ban quản lý đình Tân Chánh, chia sẻ.

Khi tín ngưỡng thờ thần hòa cùng lòng tri ân

Theo di sản viên Phan Thị Kim An, chính vì Xuân quang hầu Nguyễn Khắc Tuấn được xem như 1 vị thần của đình Tân Chánh nên Lễ Kỳ Yên của đình mang một nét đặc trưng riêng, được người dân nơi đây xem như ngày giỗ của Nguyễn Khắc Tuấn. “Trong ngày Lễ Kỳ Yên tại đình Tân Chánh, không có lễ nghi riêng cúng ông Nguyễn Khắc Tuấn mà nghi thức và lễ cúng tế thần (tạ ơn thần) được ngầm hiểu là cúng thần Thành Hoàng và “thần” Nguyễn Khắc Tuấn” - di sản viên Phan Thị Kim An khẳng định.

Lễ Kỳ Yên đình Tân Chánh diễn ra vào ngày mùng 5 và mùng 6 tháng 02 Âm lịch. Đây là dịp để cộng đồng tri ân các bậc tiền bối khai khẩn, hậu hiền khai cơ và cầu cho quốc thái dân an.

Chương trình lễ hội được tổ chức trang nghiêm với hệ thống nghi lễ chặt chẽ. Lễ hội bắt đầu vào sáng mùng 5 với Lễ Tống Phong để xua đuổi dịch bệnh, cầu mong thuận buồm xuôi gió cho những người làm nghề sông nước. Tiếp đến là Lễ Xây Chầu dựa trên triết lý âm dương ngũ hành để cầu mong trật tự xã hội và thiên nhiên ổn định, theo sau là các màn hát bội chúc tụng.

Đêm mùng 5 diễn ra Lễ Tỉnh Sanh (tế heo sống) và Lễ Túc Yết để nghinh Thần. Ngày mùng 6 diễn ra các nghi thức quan trọng là Lễ Chánh Tế (Lễ Đàn Cả), nghi thức tạ ơn thần linh đã ban cho dân khang vật thịnh. Và Lễ Kỳ Yên đình Tân Chánh khép lại bằng nghi thức đốt vàng mã và hồi trống chiêng vang dội.

“Điểm khác biệt tiêu biểu nhất của Lễ Kỳ Yên đình Tân Chánh so với các nơi khác chính là nghi thức Thỉnh Sắc. Thông thường, các đình Nam Bộ sẽ rước sắc từ nơi lưu giữ về đình để cúng tế nhưng tại Tân Chánh, sắc thần vốn được cất giữ tại chính điện của đình sẽ được rước đến lăng mộ Nguyễn Khắc Tuấn (cách đó 1,5km) để làm lễ tế một tuần hương, ba tuần rượu trước bia mộ ông, sau đó mới hồi sắc về lại đình. Điều này cho thấy sự đồng nhất tuyệt đối giữa Thần Thành Hoàng và “thần” Nguyễn Khắc Tuấn trong tâm thức dân gian; các nghi thức cúng tế thần tại đình cũng chính là cúng tế vị Thống chế tiền nhân” - di sản viên Phan Thị Kim An cho biết.

Việc thực hành lễ hội là sợi dây gắn kết cộng đồng, tạo nên tính cố kết làng xã chặt chẽ, đồng thời là môi trường bảo tồn các loại hình diễn xướng dân gian như nhạc lễ, học trò lễ và hát bội.

Việc Lễ hội đình Tân Chánh (chính là Lễ Kỳ Yên đình Tân Chánh) được ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là một dấu mốc lịch sử, khẳng định sức sống bền bỉ của Lễ Kỳ Yên đình Tân Chánh suốt hơn 200 năm qua.

Đây là nguồn động lực lớn lao để chính quyền và người dân địa phương tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị di sản, để mái đình Tân Chánh mãi là điểm tựa tâm linh và niềm tự hào của các thế hệ mai sau./.