'Thuận thiên' để thích nghi với hạn, mặn: Phát huy hiệu quả các công trình thủy lợi ngăn mặn, trữ ngọt (Bài 2)

Bài 2: Phát huy hiệu quả các công trình thủy lợi ngăn mặn, trữ ngọt

Qua các đợt hạn, mặn gay gắt, Sở Nông nghiệp và Môi trường tham mưu UBND tỉnh xây dựng, duy tu, nâng cấp các công trình thủy lợi ngăn mặn, trữ ngọt. Đến nay, các công trình thủy lợi này đang phát huy tốt hiệu quả, mang đến sự chủ động trong việc tích trữ nước ngọt phục vụ sản xuất khi mùa khô đến.

Đầu tư đồng bộ

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đỗ Hữu Phương cho biết: “Giai đoạn 2018-2025, Sở tham mưu UBND tỉnh đầu tư, duy tu, sửa chữa 535 dự án với tổng mức đầu tư hơn 6.093 tỉ đồng, trong đó vốn Trung ương 2.646 tỉ đồng, vốn tỉnh 3.446 tỉ đồng. Mục tiêu chính của các công trình là cấp nước, tiêu thoát nước, điều tiết nguồn nước phục vụ sản xuất và dân sinh. Riêng giai đoạn 2020-2025, các công trình được đầu tư theo hướng đa mục tiêu như phục vụ ngăn mặn, chống triều cường, trữ ngọt kết hợp giao thông nông thôn, nhất là các tuyến bờ bao thủy lợi, đê sông đang từng bước được đầu tư nâng cấp để bảo vệ vùng sản xuất và khu vực dân cư trong mùa lũ, triều cường”.

Hệ thống thủy lợi khu vực phía Nam Quốc lộ 62 dọc theo sông Vàm Cỏ Tây có 16 vị trí cống đầu mối điều tiết thoát lũ, ngăn mặn, trữ ngọt, phục vụ 62.000ha đất nông nghiệp của tỉnh Tây Ninh và Đồng Tháp.

Ngoài ra, trên tuyến Quốc lộ 62 này có công trình âu tàu Rạch Chanh do Cục Đường thủy nội địa phía Nam quản lý và cống Cần Đốt do UBND phường Long An quản lý vẫn đang vận hành, bảo đảm phục vụ tốt công tác phòng, chống hạn, xâm nhập mặn.

Phó Chủ tịch UBND xã Tân Tây Trần Minh Tuấn cho biết: “Trên địa bàn xã có nhiều kênh, rạch nối trực tiếp với sông Vàm Cỏ Tây để lấy nước ngọt phục vụ sản xuất nông nghiệp. Do đó, được đầu tư các cống đầu mối giúp địa phương ngăn được mặn xâm nhập sâu vào hệ thống kênh, mương nội đồng và chủ động trữ nước ngọt phục vụ sản xuất nông nghiệp. Trường hợp thiếu nước ngọt sản xuất, xã phối hợp các ngành chức năng bơm tích trữ nước khi độ mặn dưới 1g/l”.

Theo thống kê, hiện tỉnh có 4 hồ chứa; hơn 1.870 kênh tưới các cấp, với tổng chiều dài 1.927km; 365 tuyến kênh tiêu, với tổng chiều dài 852km; 3.355 tuyến kênh, rạch với tổng chiều dài 9.725km; 28 trạm bơm, 878 cống; 57 tuyến đê ven sông;…

Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi (Sở Nông nghiệp và Môi trường) Trần Quang Vinh cho biết: “Hệ thống công trình thủy lợi trên địa bàn tỉnh kiểm soát mặn cơ bản, bảo đảm ngăn mặn, trữ ngọt tốt mặc dù hiện nay,  mặn xâm nhập đến xã Tầm Vu, xã Vĩnh Công, phường Tân An, xã Tân Trụ theo hướng sông Vàm Cỏ Tây, đồng thời xâm nhập xã Bến Lức, Bình Đức theo hướng sông Vàm Cỏ Đông. Nhìn tổng thể, mùa khô năm 2025-2026, nguồn nước bảo đảm phục vụ tốt sản xuất nông nghiệp, các công trình ngăn mặn, trữ ngọt kiểm soát chặt chẽ độ mặn trên các nhánh sông”.

Vận hành, điều tiết hiệu quả

Thông tin từ Trung tâm Thủy lợi và Nước sạch, hệ thống thủy lợi được vận hành theo nguyên tắc: đóng sớm - trữ ngọt - xả phèn. Ngay khi độ mặn tại các cửa sông chạm ngưỡng 1g/l, các cống đầu mối sẽ được lệnh đóng chặt để ngăn nước biển tràn vào hệ thống kênh, rạch bên trong.

Để trữ ngọt tối đa, Trung tâm sẽ tận dụng các đợt triều cường (lúc nước còn ngọt) để mở cống lấy nước vào đầy các kênh trục, biến hệ thống kênh, rạch thành những “túi nước ngọt khổng lồ”. Điều tiết ngược (xả phèn, ô nhiễm) khi nước bên trong bị ứ đọng lâu ngày gây phèn hoặc ô nhiễm, Trung tâm sẽ vận hành (lúc triều thấp nhất) để mở hé cống xả nước bẩn ra và tranh thủ lấy nước ngọt mới vào ngay khi có điều kiện.

Giám đốc Trung tâm Thủy lợi và Nước sạch Trang Tấn Tài thông tin: “Hằng năm, Trung tâm đều có kế hoạch vận hành chi tiết hệ thống thủy lợi. Kế hoạch này thường được chia làm 3 giai đoạn trọng điểm. Giai đoạn 1 chuẩn bị (từ tháng 11 đến tháng 12), trong đó, kiểm tra duy tu, bảo dưỡng các cánh cống bảo đảm độ kín nước; thường xuyên theo dõi đo độ mặn theo sông Vàm Cỏ Đông và Vàm Cỏ Tây để kịp thời cập nhật độ mặn theo từng giờ. Giai đoạn 2 cao điểm chống mặn (từ tháng 01 đến tháng 5), vận hành nghiêm ngặt đóng các cống lớn, chỉ lấy nước khi độ mặn ngoài sông thấp hơn mức cho phép; phối hợp Ban Quản lý hồ Dầu Tiếng yêu cầu xả nước đẩy mặn trên sông Vàm Cỏ Đông khi tình hình mặn quá gay gắt; gửi thông báo chất lượng nước cho địa phương để người dân chủ động bơm nước vào ruộng vườn trước khi đóng cống hoàn toàn. Giai đoạn 3 rửa mặn và phục hồi (từ tháng 6 đến tháng 10), mở toàn bộ hệ thống khi mùa mưa bắt đầu và nước ngọt từ thượng nguồn về mạnh nhằm tháu rửa toàn bộ lượng muối lắng đọng trong đất, kênh, rạch, chuẩn bị cho vụ canh tác mới”.

Còn hệ thống công trình nhỏ phục vụ nội đồng do cấp xã quản lý, các địa phương chủ động đóng các cống ngăn mặn, trữ ngọt và tích nước theo thông báo của các cơ quan chuyên môn. Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Rạch Kiến Võ Hoàng Nam cho biết: “Hiện xã  quản lý Trạm bơm ấp 7 và hệ thống kênh nội đồng phục vụ thoát nước trong mùa mưa. Ngoài ra, xã phối hợp ngành chuyên môn tỉnh vận hành các cống như Đôi Ma, kênh Rạch Chanh - Trị Yên, rạch Đôi Ma, tuyến kênh Trị Yên dài khoảng 7,5km. Riêng mùa khô năm 2025-2026, xã chủ động nạo vét kênh nội đồng, kênh nhánh Xoài Đôi. Đến thời điểm này, nguồn nước vẫn còn dồi dào trong nội đồng, bảo đảm nước ngọt sản xuất đến cuối mùa khô”.

Đầu tư, duy tu, sửa chữa và sử dụng hiệu quả hệ thống thủy lợi đã giúp điều tiết và điều chuyển nguồn nước từ những khu vực dồi dào sang những vùng thiếu hụt để chung tay thích ứng với biến đổi khí hậu.

Điều này càng khẳng định tỉnh đã chuyển từ thế bị động sang chủ động và dần “thuận thiên” để thích nghi trước thời tiết ngày càng cực đoan./.

(còn tiếp)

Bài cuối: "Sống chung" hạn, mặn