Quốc hội Việt Nam - 8 thập kỷ đồng hành cùng dân tộc

Từ “ngàn cân treo sợi tóc” đến quyết tâm dựng nền hợp hiến

Ngày 06/01/1946 là mốc son lịch sử khi lần đầu tiên, người dân Việt Nam, từ thân phận nô lệ, đã vươn mình đứng dậy, cầm trên tay lá phiếu để tự quyết định vận mệnh quốc gia. Từ đó, một thiết chế dân chủ được khai sinh từ ý chí độc lập, tinh thần đoàn kết và khát vọng tự do của cả dân tộc vừa giành lại chủ quyền.

Sau Cách mạng Tháng Tám, đất nước ta đứng trước tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”: chính quyền cách mạng non trẻ, thù trong giặc ngoài, kinh tế kiệt quệ, đời sống Nhân dân muôn vàn thiếu thốn. Trong bối cảnh ấy, bài toán lớn nhất không chỉ là giữ chính quyền mà còn là xây dựng một nhà nước của dân, do dân, vì dân để độc lập không chỉ là tuyên ngôn mà trở thành chế định sống động trong đời sống quốc gia.

Từ tầm nhìn đó, tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về một Chính phủ hợp hiến và một Quốc hội do Nhân dân bầu ra trở thành kim chỉ nam cho hành động. Việc chuẩn bị Tổng tuyển cử với tinh thần phổ thông đầu phiếu, tôn trọng quyền công dân, mở rộng sự tham gia của mọi tầng lớp là bước đi có ý nghĩa khai mở một nền dân chủ mới.

Nếu độc lập là thoát khỏi xiềng xích nô lệ thì Tổng tuyển cử ngày 06/01/1946 là thời khắc Nhân dân lần đầu tiên tự tay định hình bộ máy quyền lực tối cao của mình. Trước giờ phút lịch sử ấy, lời kêu gọi toàn dân đi bỏ phiếu đã nhấn mạnh ý nghĩa mở đường của cuộc bầu cử như một “ngày đầu tiên” Nhân dân thực thi quyền dân chủ. Từ đó, lá phiếu không còn là một thủ tục mà trở thành một tuyên ngôn chính trị bằng hành động, nơi lòng yêu nước được cụ thể hóa thành trách nhiệm công dân.

Không khí bầu cử là một “ngày hội” của dân chủ và đoàn kết. Ở nhiều địa phương, dòng người đi bỏ phiếu gồm mọi tầng lớp, các cụ già, người lao động, nam thanh nữ tú đã khắc họa một chuyển biến xã hội từ “thân phận” sang “quyền công dân”. Nhưng ở Nam Bộ và những nơi bị chiếm đóng, bầu cử diễn ra giữa bom đạn; lá phiếu lúc ấy không chỉ là quyền mà còn là sự can đảm và lời thề giữ trọn non sông thống nhất.

Thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử là một kỳ tích chính trị - pháp lý. Sự tham gia rộng lớn của cử tri và kết quả lựa chọn đại biểu Quốc hội khóa I đã khai sinh cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, tạo nền tảng chính danh để đại diện quốc gia về đối nội và đối ngoại. Một Nhà nước mới đã ra đời từ ý chí của Nhân dân. Kết quả 89% cử tri tham gia bầu cử, 333 đại biểu trúng cử (trong đó có 10 đại biểu nữ và 34 đại biểu dân tộc thiểu số) là minh chứng sinh động cho sức mạnh đại đoàn kết và khát vọng dân chủ của dân tộc. Từ khoảnh khắc ấy, Quốc hội Việt Nam trở thành điểm tựa pháp lý và tinh thần, đồng hành cùng đất nước qua kháng chiến, kiến quốc, thống nhất, đổi mới và hội nhập.

Ghi dấu ấn với những quyết định mang tính bước ngoặt

Nhìn lại chặng đường 80 năm qua của Quốc hội Việt Nam, có thể thấy sự trưởng thành của nền dân chủ gắn chặt với vận mệnh quốc gia. Trải qua các giai đoạn lịch sử, từ kháng chiến trường kỳ đến công cuộc kiến thiết hòa bình, Quốc hội luôn đưa ra những quyết sách có ý nghĩa chiến lược đối với đường hướng phát triển của đất nước.

Một trong những dấu ấn nổi bật của Quốc hội là năng lực “mở đường” bằng những quyết định mang tính bước ngoặt: không chỉ hoàn thiện khuôn khổ thể chế cho phát triển mà còn trực tiếp quyết định (hoặc tạo hành lang quyết định) đối với các chương trình, dự án trọng điểm có ý nghĩa chiến lược. Chính ở những thời điểm then chốt, Quốc hội thể hiện rõ vai trò “nhạc trưởng” điều tiết nguồn lực, cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng với yêu cầu bền vững, giữa tính cấp thiết trước mắt với lợi ích dài hạn của quốc gia.

Đới với các dự án hạ tầng công nghiệp quy mô lớn, dấu ấn ấy thể hiện qua việc Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư, đồng thời giám sát chặt chẽ tiến độ, hiệu quả và các tác động kinh tế - xã hội. Với Dự án Thủy điện Sơn La, Quốc hội đã thông qua chủ trương đầu tư từ năm 2001 và quyết định phương án xây dựng vào cuối năm 2002, đặt nền tảng pháp lý cho một dự án năng lượng đặc biệt quan trọng.

Trong giai đoạn sau, Quốc hội tiếp tục “định hình trục phát triển” của kết cấu hạ tầng quốc gia bằng các quyết định lớn như Nghị quyết số 94/2015/QH13 về chủ trương đầu tư Cảng hàng không quốc tế Long Thành (ngày 25/6/2015) và Nghị quyết số 52/2017/QH14 về chủ trương đầu tư một số đoạn cao tốc Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2017-2020 (ngày 22/11/2017). Đáng chú ý, quá trình triển khai Cảng hàng không quốc tế Long Thành tiếp tục là nội dung được Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội theo dõi, cập nhật, nhấn mạnh mục tiêu và chuẩn mực kỹ thuật của dự án trong giai đoạn gần đây.

Bên cạnh những dự án “hữu hình” về hạ tầng, vai trò Quốc hội còn thể hiện ở năng lực giám sát, tranh luận và yêu cầu báo cáo đối với các “bài toán chính sách khó”. Vấn đề khai thác, chế biến quặng bô-xít ở Tây Nguyên là một ví dụ. Tại kỳ họp năm 2009, các thành viên Chính phủ đã phải trả lời chất vấn, làm rõ nhiều nội dung về quy hoạch, hiệu quả, sử dụng lao động và đặc biệt là yêu cầu bảo đảm môi trường; đồng thời Chính phủ chuẩn bị báo cáo trình Quốc hội về việc triển khai các dự án bô-xít. Những cuộc “truy vấn đến cùng” cho thấy Quốc hội không chỉ quyết định mà còn đặt ra các điều kiện quản trị rủi ro và chuẩn mực trách nhiệm công trong quá trình triển khai chủ trương lớn.

Một minh chứng nổi bật khác là bản lĩnh điều chỉnh chiến lược khi điều kiện thay đổi, thể hiện tinh thần “quyết định lớn, chịu trách nhiệm lớn”. Quốc hội từng thông qua chủ trương đầu tư dự án điện hạt nhân Ninh Thuận tại Nghị quyết số 41/2009/QH12 (ngày 25/11/2009) nhưng đến năm 2016 đã quyết định dừng thực hiện chủ trương này tại Nghị quyết số 31/2016/QH14 (ngày 22/11/2016), phản ánh cách tiếp cận thận trọng trước những biến động về kinh tế và điều kiện triển khai.

Từ những ví dụ tiêu biểu ấy, có thể thấy năng lực kiến tạo phát triển của Quốc hội không chỉ nằm ở việc “bấm nút thông qua” mà ở toàn bộ chu trình: quyết định chủ trương, đặt điều kiện và tiêu chuẩn, giám sát thực thi và sẵn sàng điều chỉnh khi lợi ích quốc gia đòi hỏi. Chính cách vận hành ấy giúp các dự án mang tầm chiến lược qua các thời kỳ được đặt trong khuôn khổ pháp quyền, giảm thiểu lãng phí, tăng trách nhiệm giải trình và tối ưu hóa nguồn lực quốc gia cho mục tiêu phát triển bền vững.

“Di sản” pháp quyền và cơ chế kiểm soát quyền lực ngày càng hoàn thiện

Di sản lớn nhất mà Quốc hội để lại sau 8 thập kỷ chính là tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật cùng cơ chế kiểm soát quyền lực ngày càng thực chất. Hoạt động giám sát tối cao đã chuyển mạnh từ “diện” sang “điểm”, từ hình thức sang hiệu quả; không chỉ dừng ở việc “nghe báo cáo” mà đi sâu truy trách nhiệm, xác định lộ trình khắc phục và theo dõi đến cùng các cam kết sau giám sát. Các phiên chất vấn, giải trình và những cuộc tranh luận tại nghị trường, khi được tổ chức bài bản và công khai đã góp phần biến “ý chí của cử tri” thành cải thiện cụ thể trong quản trị và cung ứng dịch vụ công.

Thực tiễn cho thấy, trong những thời điểm đất nước đối mặt thách thức chưa từng có, Quốc hội vẫn giữ vai trò chỗ dựa thể chế để Chính phủ có dư địa hành động đúng pháp luật. Giai đoạn đại dịch Covid-19, ngày 28/7/2021, Quốc hội khóa XV thông qua Nghị quyết số 30/2021/QH15, quyết nghị một số cơ chế, chính sách đặc thù phục vụ phòng, chống dịch, tạo khuôn khổ pháp lý linh hoạt để bảo vệ sức khỏe Nhân dân và phục hồi kinh tế - xã hội. Điều đó phản ánh một Quốc hội “đồng hành”, “chủ động” và “trách nhiệm”, không đứng ngoài các thử thách, đồng thời vẫn giữ vững nguyên tắc pháp quyền và kỷ cương.

Tám thập kỷ qua, Quốc hội Việt Nam đã để lại một di sản đặc biệt: củng cố nền dân chủ, hoàn thiện pháp quyền, khơi thông nguồn lực phát triển và giữ vững nguyên tắc kiểm soát quyền lực bằng cơ chế giám sát ngày càng thực chất. Bước vào kỷ nguyên mới, khi đất nước đứng trước thời cơ phát triển mạnh mẽ và cũng đối diện những thách thức phức tạp, yêu cầu đặt ra là tiếp tục nâng cao chất lượng lập pháp, tăng hiệu lực giám sát và chuyên nghiệp hóa hoạt động nghị trường, để mọi quyết sách đều “lấy dân làm gốc”.

Cuộc bầu cử sắp tới vì thế không chỉ là “ngày hội của toàn dân” mà còn thể hiện quyền công dân trong việc lựa chọn đại diện xứng đáng, củng cố đồng thuận, bảo vệ sự thật và thượng tôn pháp luật./.