Chiến trường tư tưởng, chiến tranh nhận thức trên không gian mạng: Cấu trúc quyền lực trong kỷ nguyên số (Bài 3)

Bài 3: Cấu trúc quyền lực trong kỷ nguyên số 

Không gian mạng không chỉ là môi trường truyền tải thông tin mà còn hình thành một cấu trúc quyền lực - nơi các quan hệ tư tưởng được điều chỉnh và chi phối theo những quy luật khác biệt so với trước đây. Nếu trong các giai đoạn lịch sử trước, quyền lực tư tưởng chủ yếu gắn với hệ thống báo chí, giáo dục và các thiết chế chính trị - xã hội mang tính định hướng rõ ràng thì nay, trong kỷ nguyên số, quyền lực ấy đang dịch chuyển sang các nền tảng công nghệ. Sự chuyển dịch đó phần nào ảnh hưởng đến nhận thức xã hội khi điều nhìn thấy không hẳn là đúng nhưng lại được lan truyền nhiều; điều được tin tưởng không hẳn là chân lý nhưng lại phù hợp với cảm xúc và xu hướng số đông.

Không gian mạng không phản ánh thực tại một cách trung tính mà tham gia trực tiếp vào việc tái cấu trúc thực tại nhận thức. Thông tin không còn tồn tại như những dữ kiện khách quan độc lập, nó được (hoặc bị) sắp xếp, ưu tiên và lặp lại theo những logic vận hành của hệ thống số, khiến cho nhận thức của con người bị dẫn dắt một cách âm thầm nhưng liên tục. Khi một nội dung được lặp lại với tần suất đủ lớn, nó có thể tạo ra cảm giác hiển nhiên, bất kể tính đúng - sai. Một khi môi trường đó bị chi phối, nhận thức cá nhân, dù tưởng như độc lập, thực chất lại bị đặt trong một quỹ đạo đã được định sẵn.

Chính trong bối cảnh đó, không gian mạng đã trở thành một “trường lực tư tưởng” đặc biệt, nơi các yếu tố công nghệ, tâm lý và chính trị đan xen, tạo nên một hình thức quyền lực mềm nhưng có sức chi phối sâu, rộng. Những biến đổi này không chỉ làm thay đổi phương thức giao tiếp xã hội mà còn đặt ra những thách thức căn bản đối với việc giữ vững định hướng tư tưởng. Khi quyền lực tư tưởng bị phân tán và ẩn giấu trong các cơ chế kỹ thuật, việc nhận diện, kiểm soát và định hướng trở nên phức tạp hơn bao giờ hết. Điều đó đòi hỏi phải có một cách tiếp cận mới, không chỉ dừng lại ở việc truyền tải nội dung đúng đắn, còn phải làm chủ chính không gian nơi nội dung đó được lan truyền.

Trên không gian mạng, chống phá về tư tưởng ngày càng tinh vi hơn như thao túng nhận thức thông qua việc kiểm soát dòng chảy thông tin và cấu trúc trải nghiệm của người tiếp nhận. Điểm cốt lõi của hành vi này nằm ở chỗ nó không áp đặt trực tiếp một quan điểm sai trái mà từng bước dẫn dắt người tiếp nhận đi đến kết luận sai lệch mà họ tưởng là kết quả của tư duy độc lập.

Các nền tảng số, với hệ thống thuật toán ưu tiên nội dung theo mức độ tương tác, đã vô hình chung tạo ra một môi trường mà trong đó thông tin mang tính giật gân, kích thích cảm xúc hoặc gây tranh cãi có xu hướng được lan truyền mạnh hơn so với thông tin chính xác nhưng trung tính. Chính sự lệch pha này đã tạo điều kiện cho các quan điểm sai trái len lỏi, khuếch tán và chiếm ưu thế trong dòng thông tin.

Thực tế cho thấy, nhiều thông tin sai lệch lan truyền không xuất phát từ những luận điểm hoàn toàn bịa đặt mà thường được xây dựng trên cơ sở “nửa sự thật”, tức là lấy một phần thông tin có thật, sau đó cắt xén, diễn giải sai lệch hoặc đặt vào một ngữ cảnh khác để làm biến dạng bản chất vấn đề.

Chẳng hạn, từ những hạn chế trong quản lý kinh tế - xã hội hoặc những vụ việc cá biệt, các đối tượng chống phá có thể quy kết thành bản chất của chế độ, từ đó kích động tâm lý bất mãn và hoài nghi. Đáng chú ý hơn, các nội dung này thường được lặp lại với tần suất cao, thông qua nhiều tài khoản, nhiều hình thức thể hiện khác nhau, tạo ra hiệu ứng “đồng thuận giả”, khiến người tiếp nhận có cảm giác rằng đó là nhận định phổ biến, từ đó dễ dàng chấp nhận mà không kiểm chứng.

Một thủ đoạn đặc biệt nguy hiểm khác là khai thác triệt để yếu tố cảm xúc để làm suy giảm năng lực phân tích lý tính. Thay vì tranh luận trên bình diện lý luận, các nội dung xuyên tạc thường được trình bày dưới dạng câu chuyện cá nhân, hình ảnh gây sốc hoặc thông tin chưa được kiểm chứng nhằm kích hoạt phản ứng tức thời của người tiếp nhận. Khi cảm xúc bị đẩy lên cao, khả năng phản biện bị suy giảm và đó chính là thời điểm nhận thức dễ bị dẫn dắt.

Trong nhiều trường hợp, người tiếp nhận không còn đánh giá thông tin dựa trên tính đúng - sai mà dựa trên mức độ “cảm thấy đúng”, từ đó hình thành những nhận thức lệch lạc mà không nhận ra. Đây là biểu hiện rõ nét của sự chuyển dịch từ thao túng thông tin sang thao túng cảm xúc, một phương thức nguy hiểm trong âm mưu chống phá tư tưởng hiện nay.

Không dừng lại ở đó, các thế lực thù địch còn lợi dụng đặc điểm “cá nhân hóa” của không gian mạng để tạo ra các “buồng vang thông tin”, nơi người dùng chỉ tiếp cận những nội dung phù hợp với quan điểm sẵn có của mình. Trong môi trường đó, các quan điểm sai trái không còn bị phản biện mà được củng cố và khuếch đại, khiến nhận thức ngày càng trở nên phiến diện và cực đoan.

Tổng hợp các yếu tố trên cho thấy, sự nguy hiểm của các quan điểm sai trái trên không gian mạng không nằm ở nội dung riêng lẻ mà ở chính cơ chế vận hành của chúng: len lỏi, lặp lại, cảm xúc hóa và cá nhân hóa. Một khi nhận thức bị dẫn dắt theo quỹ đạo đó, việc điều chỉnh trở nên khó khăn hơn rất nhiều, bởi cái sai đã được nội tại hóa như một phần của niềm tin. Chính vì vậy, đấu tranh, phản bác với luận điệu xuyên tạc, thông tin sai trái trên không gian mạng không thể chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin đúng mà phải đi sâu vào việc nhận diện và làm rõ cơ chế thao túng nhận thức, qua đó phá vỡ những điều kiện tồn tại của các quan điểm sai trái ngay từ gốc rễ.

Trước những biến đổi sâu sắc của không gian tư tưởng trong kỷ nguyên số, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không thể tiếp cận theo những khuôn mẫu cũ, càng không thể dừng lại ở phản ứng thụ động trước các biểu hiện sai lệch. Vấn đề đặt ra không chỉ là nhận diện và đấu tranh, mà ở tầm cao hơn, xác lập một hệ thống giải pháp có tính nguyên tắc, đủ sức chi phối, định hướng và làm chủ toàn bộ quá trình vận động của nhận thức xã hội trong môi trường số hóa. Điều đó đòi hỏi phải nhìn thẳng vào bản chất của không gian mạng như một cấu trúc quyền lực tư tưởng mới, từ đó xác định những yêu cầu mang tính nền tảng, có khả năng tạo ra thế chủ động vững chắc, không để bất kỳ yếu tố lệch lạc nào có cơ hội chi phối hoặc làm biến dạng nhận thức xã hội./.