Vi rút Nipah tái xuất tại Ấn Độ, nguy cơ xâm nhập Việt Nam?

Các chuyên gia y tế cho rằng cần lưu ý nâng cao cảnh giác trước nguy cơ dịch xâm nhập thông qua người đi về từ các vùng đang có dịch, không chỉ riêng Ấn Độ mà cả những quốc gia từng ghi nhận vi rút Nipah lưu hành.

Vi rút có tỉ lệ tử vong cao

Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng (nay là Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế), cho biết vi rút Nipah là tác nhân truyền nhiễm đặc biệt nguy hiểm, có tỉ lệ tử vong cao, cần được giám sát chặt chẽ.

Vi rút Nipah lần đầu tiên được ghi nhận trong đợt dịch tại Malaysia, sau đó xuất hiện rải rác tại một số quốc gia, chủ yếu ở khu vực Nam Á và Đông Nam Á.

"Điều đáng lo ngại nhất của vi rút Nipah là tỉ lệ tử vong rất cao. Người mắc bệnh thường có các triệu chứng như sốt, nhiễm trùng, suy hô hấp, đặc biệt là viêm não, dẫn đến nguy cơ tử vong lớn", ông Phu nhấn mạnh.

Ấn Độ không phải lần đầu ghi nhận các ca nhiễm vi rút Nipah. Tuy nhiên, điểm đáng lo ngại của đợt dịch tại Ấn Độ lần này là lây nhiễm tại khu vực y tế. Bệnh lây sang nhân viên y tế trong quá trình chăm sóc bệnh nhân. Điều này cho thấy vi rút có khả năng lây truyền trong môi trường y tế nếu không kiểm soát tốt, trong khi mức độ nguy hiểm và tỉ lệ tử vong của bệnh vẫn rất cao.

Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM (HCDC) cho hay vi rút Nipah (NiV) là một loại vi rút lây truyền từ động vật sang người, từ thực phẩm bị ô nhiễm hoặc lây truyền trực tiếp giữa người với người.

Trước đây trên thế giới đã từng xảy ra nhiều đợt dịch do vi rút Nipah. Malaysia và Singapore là hai quốc gia ghi nhận đợt bùng phát đầu tiên của vi rút Nipah vào những năm 1998-1999. Đợt bùng phát này đã khiến 105 người tử vong, trong đó có 96 người ở Malaysia và 9 người ở Singapore.

Tại Ấn Độ, đợt bùng phát vi rút Nipah này là đợt bùng phát thứ tư tại Kerala trong vòng 5 năm, đợt gần đây nhất là vào năm 2021. Theo CDC Hoa Kỳ, mặc dù những đợt bùng phát như vậy thường ảnh hưởng đến một khu vực địa lý tương đối nhỏ nhưng có tỉ lệ tử vong cao (40-75% tùy thuộc vào chủng) và sự lây lan ngày càng tăng giữa người với người có thể dẫn đến sự biến đổi của vi rút. Hiện nay, bệnh do vi rút Nipah gây ra chưa có vắc xin phòng ngừa và thuốc điều trị đặc hiệu.

Bệnh lây qua nhiều đường

Theo HCDC, vi rút Nipah có thể lây truyền cho người khi tiếp xúc trực tiếp với động vật bị nhiễm bệnh, chẳng hạn như dơi hoặc heo, hoặc chất dịch cơ thể của chúng (máu, nước tiểu hoặc nước bọt).

Bên cạnh đó, việc tiêu thụ các sản phẩm thực phẩm bị ô nhiễm bởi chất dịch cơ thể của động vật bị nhiễm bệnh (nhựa cây cọ hoặc trái cây bị ô nhiễm bởi một con dơi bị nhiễm bệnh) cũng tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm. Hoặc do tiếp xúc gần với người bị nhiễm Nipah hoặc chất dịch cơ thể của họ (bao gồm các giọt nước mũi hoặc đường hô hấp, nước tiểu hoặc máu).

Các triệu chứng thường xuất hiện sau 4-14 ngày sau khi tiếp xúc với vi rút Nipah, triệu chứng có thể từ nhẹ đến nặng, bao gồm viêm não và có khả năng tử vong. Cụ thể, các triệu chứng ban đầu bao gồm sốt và nhức đầu từ 3-14 ngày và thường bao gồm các dấu hiệu của bệnh về đường hô hấp, chẳng hạn như ho, đau họng và khó thở.

Giai đoạn biến chứng nặng (viêm não), bệnh nhân có thể có các triệu chứng như buồn ngủ, mất phương hướng và rối loạn tâm thần, có thể nhanh chóng tiến triển đến hôn mê trong vòng 24-48 giờ.

Chủ động phòng tránh dịch bệnh

Đánh giá nguy cơ vi rút Nipah xâm nhập Việt Nam, ông Phu cho rằng cần đặc biệt lưu ý hai yếu tố. Thứ nhất là nguy cơ xâm nhập từ bên ngoài, thông qua người đi về từ các vùng đang có dịch, không chỉ riêng Ấn Độ mà cả những quốc gia từng ghi nhận vi rút Nipah lưu hành.

Thứ hai, Việt Nam nằm trong khu vực châu Á, nơi có sự phân bố của các loài dơi ăn quả. Dù từ trước đến nay Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh nào, nhưng vẫn cần giám sát nguy cơ vi rút lưu hành trong quần thể động vật, đặc biệt là dơi. Dơi có thể bay từ vùng này sang vùng khác, mang theo mầm bệnh. Ngoài ra, chúng có thể lây truyền sang đàn heo, tăng nguy cơ lây truyền sang người.

"Đây là bệnh lây truyền từ động vật sang người, nên công tác giám sát trên động vật và trên người đều rất quan trọng", ông Phu nhấn mạnh.

Ông cũng khuyến cáo người dân cần đặc biệt lưu ý các triệu chứng như sốt cao, biểu hiện viêm đường hô hấp, viêm não, nhất là khi có yếu tố dịch tễ như đi về từ vùng có dịch hoặc tiếp xúc với động vật nghi ngờ mang mầm bệnh.

Trong trường hợp có triệu chứng nghi ngờ, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được khám, cách ly, điều tra dịch tễ và xét nghiệm xác định. Do triệu chứng của vi rút Nipah có thể trùng lặp với nhiều bệnh khác, xét nghiệm là bước quyết định để chẩn đoán.

Về phòng bệnh, các chuyên gia y tế khuyến cáo người dân không tiếp xúc trực tiếp với dơi và các động vật nghi là nguồn lây. Đảm bảo vệ sinh trong chăn nuôi, giết mổ, đặc biệt là với heo. Ăn chín, uống chín; thực hiện vệ sinh cá nhân, rửa tay bằng xà phòng, đeo khẩu trang để phòng bệnh.

"Đặc biệt, người làm trong lĩnh vực chăn nuôi, giết mổ cần trang bị đầy đủ bảo hộ lao động để tránh tiếp xúc với nguồn lây nếu có. Khi có triệu chứng nghi ngờ, chủ động khai báo y tế và đến cơ sở y tế sớm để được thăm khám, chẩn đoán và điều trị, cách ly kịp thời. 

Bên cạnh đó, các cơ sở y tế cần nâng cao cảnh giác, đặc biệt với những bệnh nhân có biểu hiện sốt, viêm não, viêm hô hấp và có yếu tố dịch tễ liên quan. Công tác giám sát tại cửa khẩu cũng cần được tăng cường đối với người nhập cảnh từ vùng có dịch. 

Việt Nam hiện chưa ghi nhận ca bệnh Nipah, nhưng không vì thế mà chủ quan. Cần có kế hoạch, khuyến cáo để phát hiện sớm, cách ly kịp thời và kiểm soát tốt, ngăn chặn nguy cơ lây lan ra cộng đồng", ông Phu nhấn mạnh.