Dạy thêm, học thêm: Không thể mãi 'chữa phần ngọn'

Vì sao tình trạng dạy thêm, học thêm không những vẫn còn nguyên mà còn ngày càng trở nên trầm trọng hơn? Phải chăng các quy định đó mới chỉ chạm đến những nguyên nhân bề mặt mà chưa thực sự giải quyết gốc rễ của vấn đề?

Từ câu chuyện cụ thể

Vì cho rằng lý do nằm ở tâm lý xã hội, ở mức lương của giáo viên, ở sự lỏng lẻo trong quản lý… nên các chính sách, lệnh cấm và các quy định đã được ban ra. Nhưng như đã thấy dù lương đã tăng, dù công tác tuyên truyền đã được chú trọng nhằm thay đổi nhận thức xã hội, dù quy định đã chi tiết hơn, dạy thêm học thêm vẫn biến tướng khôn lường và gây nên hậu quả nặng nề cho xã hội. Vậy lý do sâu xa nằm ở đâu?

Bây giờ hãy lấy một ví dụ: như ở xã tôi năm ngoái, sau kỳ thi vào THPT đã có gần 50% học sinh không thể lên lớp 10 (trong khi mỗi lớp 10 đã có sĩ số khoảng 50 học sinh). 

Thi rớt, các em đi đâu? Cả thị xã chỉ có một trường nghề và "sức chứa" rất hạn chế, lại thêm chất lượng không đảm bảo, vì thế đa số phải ngừng học, ở nhà hoặc đi làm, một tỉ lệ nhỏ tiếp tục ôn để sang năm thi lại.

Rõ ràng, như trong trường hợp này, cuộc thi vào lớp 10 là một cuộc chiến không cho bất kỳ ai được chủ quan hoặc xem nhẹ. 

Ở độ tuổi 15, trong hoàn cảnh xã hội hiện nay, nhiều em còn chưa biết nấu cơm giặt đồ, việc tự ra ngoài mưu sinh là một thách thức quá lớn, ruộng nương không còn để mà cày cuốc, ở nhà thì ôm điện thoại hoặc lêu lổng. Cha mẹ nào không lo lắng? 

Vì thế để không trở thành người bị loại và đối mặt với một tương lai tối tăm vô định, các em buộc phải tìm cách, mà đến các lớp học thêm để luyện thi là một lựa chọn không gì an tâm hơn; vì lúc này vào lớp 10 trước mắt là con đường tốt nhất để có một tấm bằng tốt nghiệp phổ thông và có thể vào đại học sau này.

Nhu cầu có thật

Ví dụ này cho chúng ta thấy nhu cầu học thêm của học sinh là có thật, chính đáng và mạnh mẽ; vì thế dù có cấm cũng không được. Cấm thì cả phụ huynh lẫn học sinh cũng sẽ tìm cách lách cho bằng được để đi học.

Vậy từ đâu sinh ra "nhu cầu có thật và chính đáng" này? Chính là tính cạnh trạnh đã và đang tồn tại như một sức mạnh. Thực ra trong hoàn cảnh cạnh tranh này, đi học thêm chính là một biểu hiện rõ rệt của ý chí "mưu cầu hạnh phúc" nơi phụ huynh và học sinh. 

Vào lớp 10 chưa hẳn đã có một tương lai tươi sáng nhưng bị loại thì chắc chắn phải hứng chịu một thực tế khó khăn và đau khổ hơn nhiều. Vì thế tìm mọi cách để vào lớp 10 - trong đó có việc đổ xô đi học thêm - là điều gần như tất yếu.

Tất nhiên, ví dụ dẫn ra ở trên dù rất tiêu biểu và căn bản nhưng không phải là tất cả lý do sâu xa sinh ra nạn dạy thêm, học thêm. Học sinh tiểu học đâu phải đối diện với một cuộc thi sinh tử như thế nhưng các em vẫn phải đi học thêm. 

Một khi giáo dục không/chưa thực sự đi theo con đường "phát triển năng lực" mà vẫn chủ yếu học để thi và lấy điểm thi làm thước đo và mục tiêu cao nhất thì lúc đó việc dạy thêm, học thêm sẽ vẫn là mảnh đất màu mỡ để phát triển không ngừng.

Một câu hỏi cần trả lời là sau khi học xong 12 năm phổ thông, học sinh đã có được kiến thức và năng lực gì để bước vào "thị trường lao động" hoặc tự lập? Mặc dù Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã được ban hành và áp dụng gần một thập niên nhưng đến nay trên thực tế, nhiều ý kiến cho rằng chúng ta vẫn là một nền giáo dục theo đuổi kiến thức theo lối truyền thụ - để phục vụ mục tiêu vượt qua các kỳ thi.

Phải nhìn vấn đề dạy thêm, học thêm dưới góc độ như vậy ta mới không chỉ loay hoay đi sửa phần ngọn khi chỉ "đổ" cho giáo viên, học sinh và phụ huynh.

Cải cách thi cử, đánh giá

Các biện pháp hành chính và chế tài đối với những trường hợp vi phạm quy định trong dạy thêm, học thêm là cần thiết và cần được thực hiện nghiêm túc, kịp thời, có trách nhiệm. Tuy nhiên như vậy là chưa đủ. 

Mặt khác, việc cấm đoán này nếu làm không khoa học, thậm chí có thể khiến xã hội và giáo dục rối loạn hơn (như đang diễn ra sau thông tư 29 khi tiền học thêm của học sinh đã tăng nhiều lần so với trước).

Về căn bản, đầu tiên và có thể làm ngay được, là phải cải cách mạnh mẽ hệ thống thi cử, kiểm tra, đánh giá. Vì theo quy luật, thi thế nào - học thế ấy chứ không phải ngược lại. Các kỳ thi tập trung như thi lên lớp 10, thi tốt nghiệp vẫn là những cửa ải nặng nề, làm phát sinh nạn dạy thêm, học thêm không tài nào ngăn chặn được.

Một nền giáo dục tiến bộ là ở đó học sinh có thật nhiều lựa chọn, lên đại học, tham gia thị trường lao động hay đi học nghề từ sớm… đều luôn sẵn cơ hội, miễn là học sinh thấy phù hợp. 

Nếu chỉ có một con đường duy nhất là lên cấp III và vào đại học thì không những gây quá tải cho hệ thống giáo dục, làm phát sinh các vấn nạn (như dạy thêm, học thêm) mà còn làm lãng phí nguồn lực xã hội một cách ghê gớm./.