Sức sống bền bỉ của nghệ thuật truyền thống trên đất Tây Ninh

Cải lương - dòng chảy kết nối bền bỉ

Cải lương là loại hình sân khấu tiêu biểu của Nam Bộ, ra đời từ đầu thế kỷ XX và nhanh chóng lan rộng khắp vùng đất phương Nam. Trên vùng đất Tây Ninh, cải lương từng phát triển mạnh mẽ, gắn bó với đời sống tinh thần của người dân.

Dòng chảy cải lương trên đất Tây Ninh hôm nay được tiếp nối từ những năm tháng nhiều biến động của lịch sử. Năm 1977, Đoàn Cải lương tập thể Long An I chính thức ra đời, tiền thân là Đoàn Tiếng Ca Trung Hiếu của Bộ Nội vụ. Nhưng thực ra, mạch nguồn của Đoàn đã được nuôi dưỡng từ những năm kháng chiến, khi tiếng ca cổ, những vở ca kịch cải lương mang nội dung châm biếm chế độ cũ, khơi dậy lòng yêu nước và tinh thần đấu tranh bất khuất của dân tộc được người dân nhiệt tình đón nhận.

Sau ngày đất nước thống nhất, hoạt động nghệ thuật từng bước được tổ chức lại. Đoàn Cải lương tập thể Long An I nhanh chóng trở thành một trong những đơn vị cải lương nổi bật trong tỉnh lúc bấy giờ. Cùng thời điểm đó, các đoàn cải lương tư nhân cũng được sắp xếp lại, đặt dưới sự quản lý của Ty Văn hóa - Thông tin.

Sau đó, Đoàn Cải lương quốc doanh Long An ra đời trên cơ sở sáp nhập 2 Đoàn Cải lương tập thể Long An I và Đoàn Cải lương tập thể Long An II. Rồi đơn vị được đổi tên thành Đoàn Nghệ thuật Cải lương Long An và là tiền thân của Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ ngày nay.

Tên gọi Vàm Cỏ không chỉ là địa danh quen thuộc của Tây Ninh mà còn mang ý nghĩa biểu tượng rằng nghệ thuật cải lương tỉnh nhà vẫn âm thầm chảy qua nhiều thế hệ, kết nối quá khứ với hiện tại. Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Tấn Quốc, tên gọi Vàm Cỏ vừa gợi đến hình ảnh đặc trưng của Tây Ninh là dòng Vàm Cỏ Đông, vừa như nhắc nhở về một phần tiền thân của đoàn trước đây, góp phần giữ gìn thương hiệu nghệ thuật mà bao thế hệ nghệ sĩ (NS) của Đoàn đã gầy dựng từ trước tới nay.

Từng là đoàn cải lương ăn khách, thường xuyên biểu diễn ở các sân khấu, rạp hát lớn từ Nam ra Bắc, giờ đây, giữa sự phát triển đời sống và công nghệ, Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ vẫn không ngừng làm mới mình để gần hơn với khán giả, đặc biệt là khán giả trẻ. Hiện tại, Đoàn đang là “chốn đi về” của nhiều tài năng trẻ, chuông vàng vọng cổ bên cạnh các NS gạo cội của Đoàn.

Mới bắt đầu gắn bó với đoàn không lâu, Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT) Ngọc Đợi đã góp phần mang về Huy chương Vàng vở diễn cho vở Người con của rừng tràm tại Liên hoan Cải lương toàn quốc năm 2024. Với vở diễn Đế đô sóng cả, chị tiếp tục ghi dấu ấn trong lòng khán giả với vai diễn Thái hậu Dương Vân Nga. NSƯT Ngọc Đợi cho biết, với chị, việc đầu quân về Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ là một cơ duyên và chị kỳ vọng rằng mình sẽ thêm gắn bó cùng Đoàn trong hành trình đồng hành cống hiến cho nghệ thuật cải lương thời gian tới.

Hiện nay, theo sự phát triển chung của xã hội, nghệ thuật cải lương cũng gặp không ít khó khăn nhưng Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ vẫn bền bỉ với hành trình của mình. Bên cạnh việc dàn dựng các vở diễn mới, Đoàn còn chú trọng đưa cải lương đến gần hơn với công chúng thông qua các chuyến lưu diễn phục vụ cơ sở. Những chương trình biểu diễn phục vụ người dân vùng sâu, vùng xa, khu vực biên giới hay các địa phương mới hợp nhất đã trở thành hoạt động thường xuyên. Chính những chuyến đi ấy giúp nghệ thuật cải lương tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa cộng đồng.

Mới đây, Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ vừa có chuyến lưu diễn tại Hà Nội, mang nghệ thuật cải lương Nam Bộ ra phục vụ người dân Thủ đô và nhận được sự đón nhận nhiệt tình. Bên cạnh đó, với thành công của vở diễn Đế đô sóng cả, Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ đang tiến gần hơn đến mục tiêu đưa cải lương sử Việt đến gần với khán giả trẻ trong năm 2026.

Xiếc - nỗ lực không ngừng giữa khó khăn

Không chỉ có cải lương, Tây Ninh còn sở hữu một loại hình nghệ thuật đặc biệt khác - xiếc. Trong bối cảnh nhiều đoàn xiếc ở khu vực miền Tây đã ngừng hoạt động, Đoàn Xiếc Long An (thuộc Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật tỉnh) vẫn tồn tại và phát triển suốt hơn 4 thập niên qua. Được thành lập vào năm 1982, Đoàn Xiếc ra đời từ tâm huyết của những người mong muốn xây dựng một đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp cho địa phương. Trong đó, có sự đóng góp của nhiều NS xiếc tên tuổi, đặc biệt là NS Nhân dân Thái Mạnh Hiển, một trong những NS gạo cội của xiếc Việt Nam.

Ngay từ những ngày đầu, Đoàn đã quy tụ khoảng 30 thành viên gồm các NS giàu kinh nghiệm và những học viên trẻ tốt nghiệp từ Trường Xiếc Việt Nam. Từ một đơn vị nghệ thuật còn nhiều khó khăn về cơ sở vật chất, Đoàn Xiếc từng bước khẳng định tên tuổi bằng những tiết mục đặc sắc.

Trong thời kỳ phát triển mạnh mẽ, Đoàn Xiếc Long An ghi dấu ấn với nhiều tiết mục nổi bật như uốn dẻo trên không, dây thép chùng, đế thống… Những tiết mục này không chỉ chinh phục khán giả trong nước mà còn được đánh giá cao tại các liên hoan xiếc trong khu vực.

Các NS của Đoàn từng tham gia nhiều sự kiện nghệ thuật lớn như Liên hoan Xiếc Việt Nam, Liên hoan Xiếc quốc tế, chương trình Giao lưu tài năng xiếc trẻ ba nước Đông Dương (Việt Nam - Lào - Campuchia)… Đồng thời, Đoàn cũng có cơ hội biểu diễn tại nhiều quốc gia như Liên Xô, Campuchia. Trong thời kỳ hoàng kim, Đoàn Xiếc Long An lưu diễn khắp các tỉnh, thành phố trong cả nước và trở thành “thương hiệu” trong lòng khán giả trong và ngoài tỉnh.

Dù từng có thời kỳ rực rỡ nhưng cả cải lương và xiếc hiện nay đều đối mặt với nhiều thách thức. Sự thay đổi của thị hiếu khán giả, sự phát triển của các loại hình giải trí hiện đại cùng những khó khăn về nguồn nhân lực khiến việc duy trì hoạt động nghệ thuật truyền thống không hề dễ dàng.

Hiện nay, Đoàn còn 16 diễn viên, với độ tuổi trung bình khoảng 37 tuổi. Mặc dù gặp không ít khó khăn trong việc tìm kiếm lực lượng kế thừa nhưng các NS của Đoàn vẫn không ngừng nỗ lực xây dựng, làm mới các tiết mục để phục vụ khán giả trong và ngoài tỉnh. Ngoài biểu diễn phục vụ nhiệm vụ chính trị, Đoàn còn tổ chức nhiều đợt lưu diễn có doanh thu. Thương hiệu Đoàn Xiếc Long An vẫn được khán giả yêu thương và ủng hộ.

Hơn 30 năm gắn bó với Đoàn Xiếc của tỉnh, NS Trung Thành từng là người đảm nhiệm những vai diễn khó, nguy hiểm. Giờ đây, anh vẫn tiếp tục nối dài đam mê và cống hiến cho khán giả với những vai diễn mang tính hài hước, nhẹ nhàng và làm điểm tựa cho các NS trẻ trong Đoàn. Đối với anh, được đứng trên sân khấu, nghe tiếng vỗ tay của khán giả chính là động lực lớn nhất để anh bền bỉ bám trụ với nghề.

Và mong muốn lớn nhất của anh không gì khác chính là có thế hệ NS trẻ kế thừa nghệ thuật xiếc tỉnh nhà. NS Trung Thành chia sẻ: “Tôi hy vọng tỉnh sẽ quan tâm hơn nữa, có thêm chính sách cũng như tạo điều kiện thu hút NS trẻ về với Đoàn để nghệ thuật xiếc tỉnh nhà tiếp tục duy trì và phát triển trong tương lai”.

Nghệ thuật xiếc vốn là lĩnh vực yêu cầu khắt khe trong quá trình tập luyện và cả tuổi tác. Bên cạnh đó, vất vả và rủi ro của nghề cũng là điều khiến nhiều người e ngại. Chính vì vậy, việc tuyển chọn và đào tạo thế hệ kế thừa luôn là thách thức đối với Đoàn Xiếc Long An.

Chính giữa những khó khăn ấy, các NS vẫn miệt mài tập luyện và biểu diễn phục vụ người dân. Sự tồn tại của Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ và Đoàn Xiếc Long An vì thế không chỉ là niềm tự hào của Tây Ninh mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của nghệ thuật truyền thống trên đất Tây Ninh./.