Tát đìa đón tết

Người xóm tôi xưa nay vẫn hay đợi mùa gió tết về bởi đó là những ngày đẹp và yên bình nhất trong năm. Sau mùa lúa, khi những chân rạ đã bắt đầu phồng rộp trong nắng và vỡ ra giòn tan trên cánh đồng phơi mình, lúa phơi đầy sân, những mẻ than un được đong đầy bao xếp có thứ tự trên giàn bếp… là lúc má tôi chuẩn bị tát đìa cá.

Năm nào cũng vậy, hễ cuối năm là má tôi lại rôm rả gọi mấy chú, mấy bác, gọi cả hàng xóm đến phụ tát đìa cá rồi chia mỗi nhà một ít “ăn lấy thảo”. Phần còn lại, má tôi làm mắm, xẻ ra ướp đậm vị đem phơi khô dưới cái nắng cuối năm “để tết nướng lên cho ông mày lai rai vài xị rượu”.

Tôi về xóm Lạch đúng ngay mùa gió bấc. Hôm trước tôi về, hôm sau má tôi đã tính chuyện tát đìa cá. Năm nay tôi nghỉ sớm, nói đúng hơn là tôi nghỉ… ngoài kế hoạch. Mỗi người, khi đã thấy một điều gì đó, một môi trường nào đó không còn phù hợp với mình nữa thì họ chọn cách rời đi, dù điều ấy không hề dễ dàng. Tôi quyết định nộp đơn xin nghỉ việc tại cơ quan cũ, dứt khoát và đầy trân trọng.

Đồng nghiệp mến tôi không nỡ chia tay, bữa tiệc cuối tiễn tôi đến một cơ quan khác sau tết, tôi cầm ly rượu trên tay, khản giọng, sụt sùi. Mấy anh em ôm nhau khóc một trận như mưa. Toàn những đứa ở tỉnh lên thành phố lập nghiệp, Tây Nguyên có, đồng bằng châu thổ có, ven biển có… bởi vậy nên thương nhau như anh em ruột thịt.

Cái đìa sau nhà lúc nào cũng đầy nước. Mùa gió bấc, bồn bồn mọc lên, xanh um một khoảng giữa đìa. Bông bồn bồn trổ ra, rụng trắng mặt ao, theo cánh gió bay là đà trong không trung. Cuối năm, xóm Lạch trở nên rộn ràng, cảnh vật cũng đẹp và thanh bình hơn. Thoảng có chiếc ghe chở đầy bông tết chầm chậm chạy ngang qua, trên ghe có đôi mắt ngước nhìn lên bờ.

Tôi nhìn theo, lòng đầy ái ngại. Tự dưng tôi thấy thương người đó quá, chắc họ cũng mong ngóng ngày được rời chiếc ghe lên bờ sửa sang cửa nhà, lau chùi bàn thờ, cái lư hương chuẩn bị đón tết, dù chiếc ghe ấy cũng tô điểm ít nhiều cho không gian xuân một miền quê còn heo hút.

Ngày nhỏ, tôi hay nói với má hoài, đi trên ghe vậy chắc vui, nhất là gần tết, sông nước tấp nập ghe là ghe, người là người. Má tôi cười đáp: “Vui đâu mà vui, buồn dữ lắm! Rày đây mai đó chưa bao giờ là điều dễ dàng”. Tôi đờ người đi, còn má thì xót xa, thương cảm, bởi hơn ai hết, má tôi hiểu được cảnh sống trên ghe. Có một thời má theo ghe, nương sông mà sống…

Lâu rồi tôi mới có lại cảm giác hồi còn nhỏ, nghĩa là dành trọn thời gian bên má. Gần tết, cảnh quê càng thêm đẹp và thơ mộng hơn. Từ hôm tôi về xóm Lạch đến giờ, chiều nào đám con nít cũng bu lại đòi tôi kể chuyện trên thành phố cho nghe. Tôi kể, rôm rả và hăng say.

Mấy đứa con nít ở quê chưa một lần đặt chân lên phố, nghe vậy, nó thích, nó ước mau mau lớn để được như tôi, lên thành phố rồi lang thang khắp đất nước mình để ngắm núi rộng sông dài, biển mênh mông hùng vĩ. Tôi cười mà tự dưng tim thắt lại, xót xa.

Ngày ấy, tôi cũng mơ như chúng vậy, để rồi khi tôi lớn lên, tôi lại ước mình bé lại. Có chốn nào yên bình bằng mảnh đất quê hương. Có lẽ vậy mà ngày ấy, khi anh hai tôi khuyên má bán mảnh đất đi, lên thành phố sống cuộc sống sung túc, hiện đại.

Ở quê khi ấy cũng chẳng còn ai ngoài má tôi cặm cụi trong căn nhà ba gian cũ cũ, sớm chiều hương khói cho ba. Má nhất quyết không. Anh tôi tỏ vẻ hờn mát, má nói kệ, má quen ở đây rồi, đất quê như máu thịt của má. “Chẳng ở đâu bằng mảnh đất quê mình, bằng nhà mình” - má nói vậy. Anh tôi thương má quá, không sao giận má được. Thôi thì dù có đi đâu, mình còn có đất quê, có nhà cũ mà quay về, ha anh hai - tôi nói vậy. Anh tôi rưng rưng nước mắt.

Năm nay, anh tôi không về, chắc trên thành phố nhiều việc. Hôm nhận được cuộc gọi từ anh tôi trên thành phố, má buồn so. Tôi nói không có anh Hai thì còn có con, má có ăn tết một mình đâu mà buồn rầu dữ vậy. Má cười, quệt nước mắt. “Ừ! Nhưng tết nhất, đứa nào không về, má lại ngóng, má thương đứt ruột”…

Trước ngày tát đìa, nhà tôi bắt đầu xôn xao hẳn. Khách thì nhiều chứ trong nhà chỉ có hai má con tôi. Tôi cũng lăn xăn, chạy tới chạy lui, hệt như một nông dân chính hiệu. Má nhìn tôi, bụm miệng cười. Chắc tại nào giờ má mới thấy tôi trong bộ dạng ấy. Đơn giản. Bình dị. Thậm chí là xốc xếch. Nhưng đó mới thực sự là tôi.

Về quê, tôi được sống là chính mình, vui cười, buồn khóc, không phải cố mượn một lớp vỏ để bao bọc bên ngoài cho người phố nghĩ rằng mình luôn mạnh mẽ. Những ngày giáp tết, tôi thấy lòng mình rộn rã. Ngày mai mới tát đìa mà hôm nay tôi đã háo hức. Má tôi lườm: “Làm như lần đầu nhà này tát đìa vậy!”. Tôi cười khì, rồi chưng hửng, có lẽ đã lâu lắm rồi tôi không nhìn thấy cảnh đặt máy tát đìa, rồi cảnh chòm xóm quây quần, quần xắn tới gối nhảy xuống bùn bắt cá.

Đã lâu rồi tôi không thấy nụ cười tươi rói của mấy chú, mấy bác khi bắt được cá to, nụ cười trên khuôn mặt lấm lem bùn đất. Về nhà, tự dưng tôi thấy mình là đứa trẻ của ngày hôm qua, hôm kia, thấy tâm hồn mình vẫn còn ngây ngô và chưa từng có vết thương nào hiện diện.

Từ ngày ba không còn, má tôi một tay quán xuyến việc nhà. Hàng xóm khen má giỏi, má cười xòa: “Mình không làm thì ai làm”. Trong mắt tôi, má chính là thần tượng của tôi. Má tôi đẹp lắm, kiểu phụ nữ nông thôn bình dị. Má đảm đang, tháo vát, lại giỏi may vá.

Thời xuân sắc, má tôi từng là cô thợ may nức tiếng một vùng. Nghề may vá của má sau này không ai tiếp nối. Giờ má tôi mắt kém nên không còn chăm chút đường kim mũi chỉ được nữa. Má làm những việc quẩn quanh trong nhà, ngoài sân, ngoài đồng.

Khoảng sân trước nhà tôi bao giờ cũng đầy hoa. Càng gần tết, hoa càng nở rộ. Má tôi trồng đủ loại: vạn thọ, cúc đồng tiền, mười giờ, hướng dương… sớm sớm lại nở xòe trong nắng. Hoa đẹp, má cắt đem cắm trên bàn thờ ba. Má nói ba thích hoa, bởi vậy vuông sân bao giờ cũng đầy hoa. Má nhìn hoa, má thấy ba như vẫn hiện hữu trong ngôi nhà ba gian này, ba vẫn ở bên hàng hiên xẻ gỗ, đóng ghế, đóng bàn, thoảng lại quệt mồ hôi vun đầy trên khuôn mặt màu bánh mật…

Máy móc đã được đặt từ chiều hôm trước. Chú út kiểm tra kỹ càng để máy nổ giòn. Đường ống dẫn nước nối từ đìa ra sông. Xong xuôi, chú út đứng ngắm nghía, nói vống vào trong nhà: “Êm ru! Chừng hai giờ đồng hồ hơn là nước cạn, tha hồ mà bắt cá”. Má tôi chạy ra sau nhà ngó nghiêng. Nắng đầu ngày nghiêng nghiêng trên vành nón má. Độ chừng bảy giờ sáng, má tôi nói chú út nổ máy. Cọc cạch vài cái, máy đã nổ giòn rụm, mấy ngụm khói lơ đãng bay lên nền trời.

Tôi làm bộ lấy cái vợt chạy chỗ nọ hớt bọt cá sặc, chạy chỗ kia vớt cái bông dừa khô rụng xuống đìa. Sợ tôi bị nắng ăn nên má tháo cái nón lá cũ rách bươm đương đội trên đầu, quăng ra cho tôi. Sáng đó, nhà tôi vui như tết. Gió lạnh vẫn xập xòe trên ngọn dừa, chốc chốc lại vờn xuống, khiến tôi co rúm người lại.

Trong nhà, chú tôi, thím tôi, mấy đứa cháu nhỏ, mấy người hàng xóm đang túm tụm uống trà nóng bàn chuyện từ Tây sang Tàu. Hình ảnh đó bỗng đưa tôi về với những năm tháng xưa cũ. Khi mà mỗi sớm mai thức dậy, tôi đã nghe tiếng ông tôi, chú tôi, ba tôi… uống trà cho ấm bụng trước lúc ra đồng. Nhìn thấy má với nụ cười tươi rói trên khuôn mặt đã nhuốm màu nắng mưa, tự dưng nước mắt tôi chực trào. Tôi cố quệt, kẻo má thấy, lại ngượng.

Đìa cá đã cạn nước. Từ trên bờ nhìn xuống, tôi đã thấy đám cá lóc, cá trê, cá rô phi, cá sặc… giãy giụa trong vũng bùn đen kịn. Một… hai… ba… từ trên bờ, đám con nít cởi trần phóng xuống bùn quờ quạng bắt cá. Có tiếng la inh ỏi, không biết là tiếng của ai: “Coi chừng làm động, cá trốn hết!”. Tôi cũng trầm mình trong bùn non của quê nhà. Mùi bùn non tanh tanh hôm nay bỗng thơm dịu lạ. Bắt được con cá nào, tôi lại giơ lên khoe má con cá đó.

Lạ kỳ, bao năm qua, mỗi lần má gọi điện thoại lên thành phố, tôi lại trả lời qua quýt để rồi tiếp tục lao vào vòng xoáy của công việc. Có những chuyện má cứ gặng hỏi từ ngày này qua ngày khác, như chuyện “ăn cơm chưa?”, “mấy giờ về nhà?”, “nhớ ngủ sớm, kẻo bệnh”… mà tôi lảng đi vì nghĩ đó là chuyện thường ngày, má hỏi chi hoài không biết chán. Giờ có chuyện con cá trong ao, cái chuyện thường tình, cỏn con lại trở thành niềm vui của tôi mỗi khi giơ lên khoe má. Má tôi cười. Nụ cười hiền như đất. Nụ cười bao năm sưởi ấm tâm hồn tôi…

Cá nhiều, má tôi chia cho hàng xóm mỗi nhà ít con “ăn lấy thảo” chứ không bán, coi như đó là quà cuối năm. Phần còn lại má tôi làm mắm, làm khô… để tết “có cái cho chú mày, ông mày lai rai” - vẫn là câu nói quen thuộc. Trong bữa cơm quây quần có gia đình chú tôi, có mấy chú hàng xóm, có má, có ông… má tôi đon đả vào trong bếp lấy ra một bình rượu nếp. Má không biết uống rượu nhưng má thích trữ rượu trong nhà để khách tới có cái mà nhâm nhi.

Rượu vào, tôi cũng ngà ngà say. Chú tôi khoác vai tôi, nói to, giọng chú hào sảng và rồi đặc sệt ở mấy chữ cuối: “Mày… mày phải biết thương má mà, nghen hông. Mày đừng vì mấy thứ vật chất xa hoa thị thành mà quên má mày… tao từ mặt mày luôn đó!”. Tôi gật đầu lia lịa mà nước mắt chan hòa. Tôi nhìn má qua màn nước mắt, thấy hình như mắt má tôi cũng đỏ hoe. Lúc đó, tự dưng tôi muốn ôm má một cái thật chặt quá. Nhưng ngại…

Ngoài sân, gió tết vẫn đang thập thò chỗ cây mai đã bắt đầu nhú lên thảm nụ xanh sau khi được má tôi lặc lá. Tôi nhìn quanh, trong nắng xuân hồng, tôi tự nhủ đây là quê hương, là mảnh đất máu thịt của tôi, là nơi tôi sẽ gắn bó bây giờ và suốt những tháng năm sau tiếp. Má nói đúng, đi đâu thì đi, nhưng cái chốn quay về bao giờ cũng là quê nhà yêu dấu…