Dấu son lặng thầm của những người gieo chữ giữa chiến trường

Nằm về bên trái nghĩa trang, Nhà bia tưởng niệm liệt sĩ ngành Giáo dục hiện lên nổi bật với hình ảnh trang sách mở rộng, khắc dòng chữ: “Đời đời nhớ ơn các chiến sĩ Giáo dục đã hy sinh vì sự nghiệp giải phóng miền Nam”. Trang sách tựa vào cây bút lớn với ngòi viết vươn thẳng lên bầu trời xanh - biểu trưng cho tri thức, cho lý tưởng cách mạng và khát vọng dựng xây tương lai bằng con đường giáo dục.

Phía trước nhà bia, hàng trăm ngôi mộ liệt sĩ xếp thành hàng trầm mặc, lặng lẽ. Giữa những tấm bia ấy, vẫn còn không ít phần mộ chưa xác định được đầy đủ thông tin liệt sĩ, để lại nỗi day dứt cho những người dừng chân tưởng niệm.

Hơn 40 năm trước, hưởng ứng lời kêu gọi thiêng liêng của Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu: “Tất cả vì miền Nam ruột thịt”, cùng với các lực lượng vũ trang và cán bộ các ngành, đội ngũ thầy, cô giáo đã rời giảng đường, khoác ba lô lên đường vào Nam.

Họ “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước” không chỉ với ý chí kiên cường mà còn mang theo hành trang là tri thức, khát vọng khai sáng và xây dựng con người mới cho một miền đất còn chìm trong bom đạn chiến tranh. Trong những năm tháng gian khổ ấy, hàng ngàn thầy, cô giáo vượt Trường Sơn, băng rừng, lội suối, vào các chiến khu Nam Bộ. Nhiệm vụ của họ không chỉ là dạy chữ, mà còn là gieo mầm lý tưởng cách mạng, xây dựng hệ thống giáo dục trong điều kiện thiếu thốn trăm bề.

Lời điếu văn của Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân, Anh hùng Lao động Vũ Khiêu đã khắc họa sâu sắc sự tàn khốc của chiến tranh, đồng thời tôn vinh sự hy sinh cao cả của những thầy, cô giáo năm xưa:

"Nào những buổi giao tranh ác liệt, giữa chiến trường thịt nát thân tan

Nào những ngày tra tấn dã man, trong tù ngục xương rơi máu đổ

Nào những lúc tơi bời đạn nổ, lấy thân mình cứu sống em thơ

Nào những khi liên tiếp bom rơi, cùng dân chúng chết trong hầm hố!

Nào vị giảng viên đại học: bỏ mình giữa nửa bài thơ

Nào cô biệt động Sài Gòn: ngã xuống ngay bên hè phố

Giữa đất trời: dáng đứng hiên ngang!

Trong sống chết: nụ cười rạng rỡ!".

Chiến tranh khốc liệt không chỉ cướp đi tuổi xuân mà còn lấy đi sinh mạng của hàng trăm nhà giáo ưu tú. Có người ngã xuống trong những trận càn ác liệt, có người hy sinh trên đường công tác, có người nằm lại nơi lớp học giữa rừng sâu.

Dù là thầy, cô từ miền Bắc vào hay nhà giáo tại chỗ, tất cả đều chung một lý tưởng, một tấm lòng son sắt với sự nghiệp giáo dục và giải phóng dân tộc. Xương máu của các liệt sĩ giáo dục đã góp phần tô thắm lá cờ Tổ quốc, làm rạng rỡ thêm truyền thống “tôn sư trọng đạo” và hình ảnh cao đẹp của nhà giáo Việt Nam.

Thời gian có thể lùi xa nhưng công lao và sự hy sinh ấy không bao giờ phai mờ trong ký ức dân tộc. Xuất phát từ đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” và mong muốn có một nơi tưởng niệm xứng đáng để tri ân các thầy, cô giáo đã hy sinh, Ban Liên lạc truyền thống Tiểu ban Giáo dục miền Nam đứng ra vận động xây dựng Bia tưởng niệm liệt sĩ ngành Giáo dục và Đào tạo.

Bằng tình cảm đồng đội sâu nặng và sự chung tay của bạn bè, đồng nghiệp gần xa, các thầy giáo trong Ban Liên lạc đã không quản ngại khó khăn, nhiều lần đi về giữa TP.Hồ Chí Minh và Tây Ninh để thống nhất với lãnh đạo tỉnh, ngành Giáo dục và Đào tạo Tây Ninh về địa điểm, thiết kế cũng như giám sát quá trình xây dựng công trình.

Ngày 22/01/1994, trong không khí trang nghiêm và xúc động, lễ khánh thành Bia tưởng niệm các chiến sĩ Giáo dục đã hy sinh vì sự nghiệp giải phóng miền Nam được tổ chức tại Tây Ninh. Hàng ngàn giáo viên, học sinh trong tỉnh cùng các thầy, cô giáo từng công tác ở chiến trường Nam Bộ, đang sinh sống và làm việc trên khắp mọi miền đất nước, đã hội tụ về đây để dâng hương tưởng niệm, tri ân những đồng nghiệp, thầy cô đã vĩnh viễn nằm lại tuổi thanh xuân.

10 năm sau, bia tưởng niệm ngành Giáo dục bị xuống cấp. Ban Liên lạc truyền thống Tiểu ban Giáo dục miền Nam một lần nữa đề nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo nâng cấp xây thành Nhà bia tưởng niệm. Bộ Giáo dục và Đào tạo, Công đoàn Giáo dục Việt Nam phát động quyên góp giáo viên trong toàn ngành Giáo dục cả nước với phong trào mang ý nghĩa sâu sắc “Uống nước nhớ nguồn”. Phong trào nhanh chóng lan tỏa rộng khắp, nhận được sự hưởng ứng tích cực và đóng góp tự nguyện của thầy, cô giáo trong cả nước.

Được sự thống nhất của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (trước đây) cùng UBND tỉnh Tây Ninh về việc mở rộng diện tích xây dựng phù hợp với quy hoạch tổng thể, tháng 02/2004, công trình tôn tạo Bia tưởng niệm các nhà giáo hy sinh vì sự nghiệp chống Mỹ, cứu nước, giải phóng miền Nam được Bộ Giáo dục và Đào tạo khởi công. Công trình có tổng diện tích xây dựng 310m², gồm khu nhà bia và tượng đài, tạo nên không gian tưởng niệm trang nghiêm, bền vững với thời gian.

Trên bia hiện khắc tên 621 liệt sĩ ngành Giáo dục, trong đó có 111 nhà giáo từ miền Bắc chi viện vào Nam và 510 nhà giáo địa phương đã anh dũng hy sinh. Mỗi cái tên là một cuộc đời, một câu chuyện, một minh chứng sống động cho tinh thần yêu nước, cho lý tưởng “vì sự nghiệp trồng người, vì độc lập dân tộc”.

Nơi đây, ngày ngày vẫn đón bước chân của những thế hệ trẻ hôm nay đến viếng thăm, dâng hương, dâng hoa tưởng nhớ. Những chuyến viếng thăm lặng lẽ ấy góp phần bồi đắp lòng biết ơn, nuôi dưỡng đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” cho thế hệ hôm nay.

Giữa không gian trang nghiêm của khu tưởng niệm, xin được mượn lời thơ của Giáo sư Vũ Khiêu để khép lại bài viết, như một nén tâm hương của thế hệ hôm nay dâng lên những người thầy, người cô đã hiến trọn đời mình cho Tổ quốc:

"Hiến thân cho nước: sống đã vinh mà thác cũng vinh

Hết dạ vì dân: mệnh chẳng thọ mà danh lại thọ

Đạo làm thầy mãi mãi nêu cao

Gương trí thức đời đời sáng tỏ!"./.