Đình Vạn Phước - Mái đình thờ 2 vị tiền nhân

Không có sắc phong, cũng không có quá nhiều hiện vật hay bằng chứng nào cụ thể về thời gian thành lập, nhưng đình Vạn Phước đã tồn tại trong cộng đồng và tâm thức người dân Mỹ Lệ như một điều không thể nào thay thế. Đình được đoán định là có mặt tại phường Vạn Phước trước kia (nay là xã Mỹ Lệ) vào khoảng cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX và tọa lạc gần sông Rạch Đào.

Đến năm 1877, đình được dời về vị trí hiện nay với phần lớn công sức thuộc về thủ lĩnh nghĩa quân chống thực dân Pháp Bùi Quang Diệu. Sau nhiều lần xuống cấp và bị chiến tranh tàn phá, đến nay, đình Vạn Phước được đầu tư xây dựng lại trên nền ngôi đình cũ và trở thành “nơi trở về” của người dân Mỹ Lệ cũng như giới nghệ nhân, tài tử tỉnh nhà.

Hậu hiền đình Vạn Phước

Ông Chánh Bái đình Vạn Phước Phạm Văn Nghiệp kể, trước đây, ngoài Thần hoàng bổn cảnh, đình còn thờ thủ lĩnh chống thực dân Pháp Bùi Quang Diệu như một vị Hậu hiền.

Đến năm 1996, chính quyền và người dân rước linh vị nghệ nhân, nhạc sư Nguyễn Quang Đại về thờ phụng tại đình vì ông đã có thời gian dài sinh sống ở vùng Cần Đước, Cần Giuộc để truyền dạy nhạc tài tử và nhạc lễ, góp phần đặt nền móng cho nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ hôm nay.

Cũng như bao đình làng khác gắn với một thời khai cơ, mở đất ở phương Nam, đình Vạn Phước có miếu thờ Thần Nông, Thần Hổ, Bạch Mã Thái Giám trước sân đình. Đó vốn là những tín ngưỡng dân gian gắn liền với những ngày khai hoang, lập ấp, gửi gắm ước vọng được bình an, đầy đủ ở vùng đất mới hoang vu, nguy hiểm.

Nếu chỉ tính từ năm 1877, đình Vạn Phước đã gần 150 năm tuổi. Tuy nhiên, chắc hẳn đình đã có mặt từ trước đó. Trải bao thăng trầm thế sự, mái đình vẫn được người dân gìn giữ cho tới hôm nay và trở thành một dấu gạch nối linh thiêng giữa hiện tại và quá khứ.

Như đã nói ở trên, trong đình, ngoài thờ Thần hoàng bổn cảnh, còn có 2 vị tiền nhân được phụng thờ là Bùi Quang Diệu và nhạc sư Nguyễn Quang Đại.

Bùi Quang Diệu là người làng Mỹ Lệ xưa kia. Khi thực dân Pháp xâm lược Nam Bộ, ông dấy binh chống giặc. Theo các cứ liệu lịch sử, ông là người cùng thời với Tổng lãnh binh Nguyễn Văn Tiến, Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực, Thiên Hộ Dương Võ Duy Dương,...

Khi Nguyễn Trung Trực đốt cháy chiến hạm của Pháp trên Vàm Nhựt Tảo vào ngày 10/12/1861 thì đến ngày 16/12, Bùi Quang Diệu lãnh đạo các “dân ấp dân lân” vùng Cần Giuộc đánh đồn Cần Giuộc, đốt cháy nhà dạy đạo và xưng tội của Pháp, một chiến công được ca ngợi trong bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu.

Bùi Quang Diệu cũng có kết giao sâu sắc cùng Thiên Hộ Dương trong những ngày chống thực dân. Nhưng sau đó, phong trào bị đàn áp và dần suy yếu. Ông rời hàng ngũ nghĩa binh trở lại quê nhà Mỹ Lệ cho đến cuối đời.

Tuy nhiên, một số tài liệu có ghi chép rằng ông đã đầu hàng giặc, sau đó được thực dân Pháp bổ nhiệm làm Tri phủ Bến Tre rồi Đốc phủ sứ Biên Hòa,... Dẫu vậy, các thông tin này lại chưa kèm theo dẫn chứng cụ thể về nguồn tư liệu và từng gây nhiều tranh luận xoay quanh nhân vật lịch sử Bùi Quang Diệu.

Theo nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin (nay là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Võ Trường Kỳ, trước đây, ngành văn hóa địa phương đã tiến hành nghiên cứu tư liệu, đồng thời điều tra, khảo sát trong dân gian nhưng chưa ghi nhận nguồn thông tin nào khẳng định Bùi Quang Diệu từng giữ chức Tri phủ Bến Tre hay Đốc phủ sứ Biên Hòa. Do đó, việc cho rằng ông đầu hàng thực dân Pháp hiện vẫn chưa có đủ căn cứ xác đáng.

Ở chiều ngược lại, những đóng góp của ông đối với địa phương vào những năm cuối đời lại được người dân ghi nhớ. Trong đó có việc tham gia di dời và xây dựng lại đình Vạn Phước. Chính vì vậy, người dân địa phương vẫn tôn vinh ông như một bậc Hậu hiền và thờ phụng tại đình.

Chánh Bái đình Vạn Phước Phạm Văn Nghiệp kể: “Năm 1959, đình được tu sửa lại một lần và người dân đã đưa ông Bùi Quang Diệu vào thờ trong đình cho tới nay. Nhưng mà tôi nghe nói, từ trước đó hình như đã có bàn thờ ông trong đình rồi”.

Như nhà văn Trần Bảo Định từng viết “cái gì dân thờ, cái đó chắc ăn và vĩnh cửu”. Sự tôn kính của người dân Mỹ Lệ dành cho thủ lĩnh chống thực dân Pháp Bùi Quang Diệu chính là lời khẳng định cho những công lao của ông đối với quê hương.

Hậu tổ nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ

Không chỉ thờ Hậu hiền Bùi Quang Diệu, đình Vạn Phước còn là nơi thờ phụng đức nhạc sư Nguyễn Quang Đại, người được xem là Hậu tổ của đờn ca tài tử.

Ông vốn là nhạc quan triều Nguyễn, theo phong trào Cần Vương chống Pháp vào Nam. Ông là người cải biên nhạc lễ cung đình, đặt nền móng cho nhạc tài tử Nam Bộ hôm nay. Trong những ngày sống ở miền Nam, ông đi nhiều nơi, truyền dạy nhạc lễ và tài tử nhưng lưu lại nhiều nhất vẫn là vùng Sài Gòn - Chợ Lớn, Cần Đước, Cần Giuộc và có nhiều học trò nổi danh ở các vùng này.

Thầy Ba Đợi đã hệ thống hơi điệu tài tử thành 4 điệu Bắc, Nam, Hạ, Oán, gồm 20 bản Tổ. Ông cũng là người sáng tác 8 bản Ngự để cung nghênh vua Thành Thái lúc bị giặc Pháp lưu đày,... Ông có công lớn trong việc xây dựng nhạc lễ, nhạc tài tử ở miền Nam.

Là người tài hoa nhưng thầy Ba Đợi lại sống đời thanh bần. Ngày mất của ông chỉ được ghi lại là 19 tháng Giêng, không rõ năm nào. Linh vị ông được đặt tại Trung tâm Văn hóa quận 8 (TP.Hồ Chí Minh), đến năm 1996 thì được long trọng đón rước về thờ tại đình Vạn Phước, mái đình có khuôn viên rộng rãi ở đất Mỹ Lệ, nơi ông từng lưu lại truyền dạy tài tử và có nhiều lớp học trò tài hoa.

Một minh chứng rõ nét cho tấm lòng người dân Mỹ Lệ, Long An (nay là Tây Ninh) đối với nghệ nhân, nhạc sư Nguyễn Quang Đại chính là nỗ lực phục dựng ống tiêu ông đã dùng lúc sinh thời để thờ phụng tại đình.

Theo ông Võ Trường Kỳ, mặc dù địa phương hết lời thuyết phục nhưng gia đình đang giữ ống tiêu không đồng ý trao lại hiện vật. Chính vì vậy, Sở đã nỗ lực phục dựng nguyên mẫu ống tiêu của nhạc sư theo đúng hình dạng, kích thước, chất liệu và thờ phụng tại đình cùng với linh vị ông cho đến hôm nay.

Cũng từ tấm lòng thành kính tưởng nhớ bậc tiền nhân, người dân Mỹ Lệ thống nhất tổ chức lễ húy kỵ thầy Ba Đợi với các nghi thức của lễ Kỳ yên, gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, năm mới bình an, sung túc.

Chính vì vậy, lễ Húy kỵ nghệ nhân - nhạc sư Nguyễn Quang Đại mang một nét riêng rất đặc biệt. Bên cạnh nghi thức cúng Kỳ yên cầu quốc thái dân an là lễ giỗ vị Hậu tổ của nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ.

Nếu ở nhiều đình làng, lễ Kỳ yên thường có hát bội để phụng cúng Thần hoàng bổn cảnh thì tại lễ Húy kỵ thầy Ba Đợi, không gian lễ lại rộn ràng tiếng đờn, lời ca của các nghệ nhân, tài tử từ khắp nơi tìm về.

Cứ vậy, hằng năm, dưới mái đình Vạn Phước, câu chuyện về thủ lĩnh nghĩa quân Bùi Quang Diệu và nhạc sư Nguyễn Quang Đại được người dân nhắc nhớ qua từng mùa lễ Kỳ yên, từng ngày húy kỵ. Một người gắn với tinh thần chống ngoại xâm, một người để lại di sản âm nhạc cho đất phương Nam được người dân tôn kính, tri ân.

Và có lẽ, chính sự tri ân ấy đã làm nên giá trị bền vững của đình Vạn Phước cho tới hôm nay./.